2727 Peningar og bankastarfsemi

Inngangur að peningum og bankastarfsemi

Ljósmynd neðansjávar af gljáandi skel sjávarkuðungs af ættinni Cypraeidae. — **Mynd 27.1.** Er þetta skel sjávarkuðungs eða peningar? Hvort tveggja: slíkar skeljar hafa um aldir gegnt hlutverki skiptimiðils í ýmsum heimshlutum. (Mynd: aðlögun á „Cowry Shell (Cypraeidae)“ eftir Silke Baron/Flickr Creative Commons; Creative Commons Attribution 2.0)

Inngangur að peningum og bankastarfsemi

Tengjum við raunveruleikann

Margar birtingarmyndir peninga: frá skeljum til sýndareigna

Sögulegar heimildir sýna að skeljar sjávarkuðunga af ættinni Cypraeidae voru meðal útbreiddustu vörupeninga heims. Þær finnast meðal annars við Maldíveyjar í Indlandshafi, og heimildir rekja notkun þeirra sem peninga í Kína til um 700 f.Kr. Um 1500 voru þær orðnar algengar í viðskiptum á Indlandi og víða í Afríku. Á næstu öldum tengdu verslunarleiðir markaði í Vestur-Afríku, Suður-Asíu, Kína og hluta Evrópu: skeljarnar gátu greitt fyrir hversdagsleg kaup jafnt sem stórar vörusendingar. Í sumum Afríkuríkjum var enn tekið við þeim við skattgreiðslur snemma á 20. öld. Umfang og tímasetning notkunarinnar voru þó ólík eftir svæðum.

Hvers vegna gátu þessar skeljar gegnt hlutverki peninga? Þær voru endingargóðar, auðþekkjanlegar og tiltölulega meðfærilegar. Hægt var að telja sambærilegar skeljar eða mæla stærri greiðslur eftir þyngd og rúmmáli. Náttúrulegt yfirbragð þeirra gerði eftirlíkingar erfiðari en ekki bókstaflega ómögulegar. Framboðið réðst af aðgangi að söfnunarsvæðum, verslunarleiðum og síðar einnig nýlendustjórn Portúgala, Hollendinga og Englendinga. Verðgildi skeljanna var því ekki sjálfgefið: það gat breyst með innflutningi, staðbundinni eftirspurn og trausti á að aðrir tækju við þeim. Dæmið sýnir að efnið eitt gerir hlut ekki að peningum. Hann þarf að vera almennt viðurkenndur sem skiptimiðill, reiknieining og verðmætageymir. Sama spurning vaknar um ný form, svo sem sýndareignir: við hvaða aðstæður gegna þær í reynd þessum hlutverkum?

Peningar og bankastarfsemi eru lykilþættir þjóðhagfræðinnar. Í kaflanum Velkomin í hagfræði! voru sjálfbær hagvöxtur, mikil atvinnuþátttaka og stöðugt verðlag kynnt sem mikilvæg markmið, en markmiðin geta rekist á til skamms tíma og mælingar þeirra eru óvissar. Hér skoðum við hvernig greiðslukerfi, lánsfé, vextir og peningamagn geta haft áhrif á verðbólgu, framleiðslu, atvinnu og fjármálastöðugleika.

Keynesísk og nýklassísk greining leggja ólíka áherslu á aðlögun og væntingar. líkanið um heildareftirspurn og heildarframboð tengir sjónarhornin. Hagstjórn nær til peningastefnu, ríkisfjármálastefnu og fjármálastöðugleikastefnu. Þær móta lánsfé, opinber fjármál og áhættu fjármálakerfisins. Hér skilgreinum við peninga, mælum peningamagn og skoðum innlánamyndun banka. Kaflinn Peningastefna og bankaeftirlit byggir á greiningunni.