14.1 Hvað er streita?

14.1 Hvað er streita?

Hugtakið streita, eins og það tengist mannlegu ástandi, kom fyrst fram í vísindaritum á 1930-áratugnum, en það varð ekki hluti af almennu talmáli fyrr en á 1970-áratugnum (Lyon, 2012). Í dag notum við hugtakið oft frjálslega til að lýsa margvíslegu óþægilegu tilfinningaástandi; til dæmis segjumst við oft vera stressuð þegar við erum pirruð, reið, í innri togstreitu, yfirbuguð eða þreytt. Þrátt fyrir víðtæka notkun hugtaksins er streita fremur óljóst hugtak sem erfitt er að skilgreina af nákvæmni.

Rannsakendur hafa átt í erfiðleikum með að koma sér saman um viðunandi skilgreiningu á streitu. Sumir hafa hugtakið streitu sem krefjandi eða ógnandi atburð eða aðstæður (t.d. krefjandi starf, þrengsli og langar ferðir til og frá vinnu). Slíkar hugtakagerðir eru þekktar sem skilgreiningar byggðar á áreiti (e. stimulus-based definitions) því þær lýsa streitu sem áreiti sem veldur ákveðnum viðbrögðum. Skilgreiningar á streitu sem byggja á áreiti eru hins vegar vandkvæðum bundnar því þær taka ekki tillit til þess að fólk er ólíkt hvað varðar sýn og viðbrögð við krefjandi lífsviðburðum og aðstæðum. Til dæmis myndi samviskusamur nemandi, sem hefur lært af kappi alla önnina, líklega upplifa minni streitu í prófaviku en nemandi sem er minna ábyrgur og óundirbúinn.

Aðrir hafa hugtakið streitu á þann hátt að áhersla er lögð á þau lífeðlisfræðilegu viðbrögð sem eiga sér stað þegar staðið er frammi fyrir krefjandi eða ógnandi aðstæðum (t.d. aukin örvun). Þessar hugtakagerðir eru kallaðar skilgreiningar byggðar á viðbrögðum (e. response-based definitions) því þær lýsa streitu sem viðbragði við umhverfisaðstæðum. Til dæmis skilgreindi innkirtlafræðingurinn Hans Selye, frægur streiturannsakandi, streitu eitt sinn sem „viðbragð líkamans við hvers kyns kröfu, hvort sem hún orsakast af, eða leiðir til, þægilegra eða óþægilegra aðstæðna“ (Selye, 1976, bls. 74). Skilgreining Selye á streitu byggir á viðbrögðum að því leyti að hún hugtakagerir streitu fyrst og fremst út frá lífeðlisfræðilegum viðbrögðum líkamans við hvers kyns kröfu sem gerð er til hans. Hvorki skilgreiningar byggðar á áreiti né viðbrögðum veita fullkomna skilgreiningu á streitu. Mörg þeirra lífeðlisfræðilegu viðbragða sem eiga sér stað þegar staðið er frammi fyrir krefjandi aðstæðum (t.d. aukinn hjartsláttur) geta einnig átt sér stað sem svar við hlutum sem flestir myndu ekki telja vera raunverulega streituvaldandi, svo sem að fá óvæntar góðar fréttir: óvænta stöðuhækkun eða launahækkun.

Gagnleg leið til að hugtaka streitu er að líta á hana sem ferli þar sem einstaklingur skynjar og bregst við atburðum sem hann metur sem yfirþyrmandi eða ógnandi fyrir velferð sína (Lazarus & Folkman, 1984). Mikilvægur þáttur í þessari skilgreiningu er að hún leggur áherslu á mikilvægi þess hvernig við metum – það er að segja dæmum – krefjandi eða ógnandi atburði (oft kallaðir streituvaldar); þetta mat hefur síðan áhrif á viðbrögð okkar við slíkum atburðum. Tvenns konar mat á streituvaldi er sérstaklega mikilvægt í þessu sambandi: frummat og annars stigs mat (e. primary and secondary appraisals). Frummat felur í sér dóm um hversu mikill mögulegur skaði eða ógn við velferð gæti fylgt streituvaldinum. Streituvaldur yrði líklega metinn sem ógn ef maður sér fram á að hann gæti leitt til einhvers konar skaða, taps eða annarra neikvæðra afleiðinga; aftur á móti yrði streituvaldur líklega metinn sem áskorun ef maður trúir því að hann feli í sér möguleika á ávinningi eða persónulegum þroska. Til dæmis myndi starfsmaður sem fær stöðuhækkun í leiðtogastöðu líklega skynja stöðuhækkunina sem mun meiri ógn ef hann trúði því að hún myndi leiða til óhóflegra vinnukrafna heldur en ef hann liti á hana sem tækifæri til að öðlast nýja færni og vaxa í starfi. Sömuleiðis getur háskólanemi sem er við það að útskrifast tekist á við breytinguna sem ógn eða áskorun (mynd 14.2).

Skynjun á ógn hrindir af stað annars stigs mati: mati á þeim valkostum sem eru í boði til að takast á við (e. cope with) streituvaldinn, sem og skynjun á því hversu áhrifaríkir slíkir valkostir muni vera (Lyon, 2012) (mynd 14.3). Eins og þú gætir munað frá því sem þú lærðir um trú á eigin getu (e. self-efficacy), er trú einstaklings á getu sína til að ljúka verkefni mikilvæg (Bandura, 1994). Ógn hefur tilhneigingu til að vera talin minna skelfileg ef maður trúir því að hægt sé að gera eitthvað í málinu (Lazarus & Folkman, 1984). Ímyndaðu þér að tvær miðaldra manneskjur, Robin og Madhuri, framkvæmi sjálfsskoðun á brjóstum einn morguninn og hvor um sig taki eftir hnút neðarlega í vinstra brjóstinu. Þótt báðar líti á brjósthnútinn sem mögulega ógn (frummat), er annars stigs mat þeirra verulega ólíkt. Þegar Robin hugsar um brjósthnútinn þýtur ýmislegt í gegnum huga hennar: „Guð minn góður, ég gæti verið með brjóstakrabbamein! Hvað ef krabbameinið hefur dreift sér um allan líkamann og ég get ekki náð bata? Hvað ef ég þarf að fara í lyfjameðferð? Ég hef heyrt að sú reynsla sé hræðileg! Hvað ef ég þarf að hætta í vinnunni? Maki minn og ég munum ekki eiga nóg fyrir afborgunum af húsnæðisláninu. Ó, þetta er bara hræðilegt... ég ræð ekki við þetta!“ Á hinn bóginn hugsar Madhuri: „Hmm, þetta gæti verið slæmt. Þó að oftast reynist þetta vera góðkynja, þarf ég að láta athuga það. Ef þetta reynist vera brjóstakrabbamein eru til læknar sem geta séð um það því læknatækni í dag er mjög þróuð. Ég mun hafa marga mismunandi valkosti og það verður allt í lagi með mig.“ Ljóst er að Robin og Madhuri hafa ólíka sýn á það sem gæti reynst vera mjög alvarlegar aðstæður: Robin virðist halda að lítið sé hægt að gera í málinu, en Madhuri trúir því að í versta falli séu fjölmargir valkostir í boði sem líklegir eru til að bera árangur. Þar af leiðandi myndi Robin augljóslega upplifa meiri streitu en Madhuri.

Vissulega eru sumir streituvaldar í eðli sínu meira streituvaldandi en aðrir að því leyti að þeir eru meira ógnandi og gefa minna svigrúm fyrir breytileika í hugrænu mati (t.d. hlutlægar ógnir við heilsu eða öryggi). Engu að síður mun mat enn gegna hlutverki við að auka eða draga úr viðbrögðum okkar við slíkum atburðum (Everly & Lating, 2002).

Ef einstaklingur metur atburð sem skaðlegan og trúir því að kröfurnar sem atburðurinn gerir séu meiri en þau úrræði sem til staðar eru til að stjórna honum eða aðlagast honum, mun viðkomandi upplifa huglægt ástand streitu. Aftur á móti, ef maður metur sama atburð ekki sem skaðlegan eða ógnandi, er ólíklegt að viðkomandi upplifi streitu. Samkvæmt þessari skilgreiningu hrinda umhverfisatburðir af stað streituviðbrögðum í gegnum það hvernig þeir eru túlkaðir og þá merkingu sem þeim er gefin. Í stuttu máli er streita að miklu leyti í augum sjáandans: það er ekki svo mikið hvað kemur fyrir þig heldur hvernig þú bregst við (Selye, 1976).

Góð streita?

Þótt streita hafi neikvæðan blæ getur hún stundum verið til gagns. Streita getur hvatt okkur til að gera hluti sem eru okkur fyrir bestu, svo sem að læra fyrir próf, fara reglulega til læknis, hreyfa okkur og standa okkur eins vel og við getum í vinnu. Selye (1974) benti raunar á að ekki öll streita væri skaðleg. Hann hélt því fram að streita gæti stundum verið jákvæður, hvetjandi kraftur sem getur bætt lífsgæði okkar. Þessi tegund streitu, sem Selye kallaði jákvæða streitu eða eustress (úr grísku eu = „góður“), er góð tegund streitu sem tengist jákvæðum tilfinningum, bestu mögulegu heilsu og frammistöðu. Hófleg streita getur verið gagnleg í krefjandi aðstæðum. Til dæmis geta íþróttamenn fundið fyrir hvatningu og orku vegna streitu fyrir leik og nemendur geta upplifað svipaða gagnlega streitu fyrir stórt próf. Rannsóknir sýna raunar að hófleg streita getur bætt bæði tafarlausa og seinkaða upprifjun á námsefni. Þátttakendur í einni rannsókn sem lærðu vísindalegan texta utanbókar sýndu betra minni á textann strax eftir að hafa orðið fyrir vægum streituvaldi, sem og einum degi eftir að hafa orðið fyrir streituvaldinum (Hupbach & Fieman, 2012).

Að auka streitustig veldur því að frammistaða breytist á fyrirsjáanlegan hátt. Eins og sýnt er á mynd 14.4, eykst frammistaða og almenn vellíðan (jákvæð streita) eftir því sem streita eykst; þegar streitustig nær kjörstigi (hæsta punkti kúrfunnar) nær frammistaða hámarki. Manneskja á þessu streitustigi er í daglegu tali sögð vera upp á sitt besta, sem þýðir að hún finnur fyrir fullri orku, einbeitingu og getur unnið með lágmarks fyrirhöfn og hámarks skilvirkni. En þegar streita fer yfir þetta kjörstig er hún ekki lengur jákvæður kraftur – hún verður óhófleg og lamandi, eða það sem Selye kallaði neikvæða streitu eða distress (úr latínu dis = „slæmur“). Fólk sem nær þessu streitustigi finnur fyrir kulnun; það er þreytt, úrvinda og frammistaða þess fer að dala. Ef streitan helst óhófleg getur heilsan einnig farið að láta undan (Everly & Lating, 2002). Gott dæmi um neikvæða streitu er alvarlegur prófkvíði. Þegar nemendur finna fyrir mikilli streitu vegna prófs geta neikvæðar tilfinningar ásamt líkamlegum einkennum gert einbeitingu erfiða og þar með haft neikvæð áhrif á prófniðurstöður.

Algengi streitu

Streita er alls staðar og, eins og sýnt er á mynd 14.5, hefur hún farið vaxandi undanfarin ár. Við þekkjum öll streitu – sumir betur en aðrir. Að mörgu leyti líður streita eins og byrði sem maður getur ekki borið – tilfinning sem maður upplifir þegar maður þarf til dæmis að keyra eitthvað í stórhríð, þegar maður vaknar of seint morguninn sem mikilvægt atvinnuviðtal er, þegar peningarnir klárast fyrir næstu útborgun, og áður en tekið er mikilvægt próf sem maður gerir sér grein fyrir að maður er ekki fullkomlega undirbúinn fyrir.

Streita er upplifun sem kallar fram margvísleg viðbrögð, þar á meðal lífeðlisfræðileg (t.d. aukinn hjartsláttur, höfuðverkur eða meltingarvandamál), hugræn (t.d. erfiðleikar við að einbeita sér eða taka ákvarðanir) og atferlisleg (t.d. áfengisdrykkja, reykingar eða aðgerðir sem miða að því að útrýma orsök streitunnar). Þótt streita geti stundum verið jákvæð, getur hún haft skaðleg áhrif á heilsu og stuðlað að upphafi og framgangi ýmissa líkamlegra kvilla og sjúkdóma (Cohen & Herbert, 1996).

Vísindaleg rannsókn á því hvernig streita og aðrir sálfræðilegir þættir hafa áhrif á heilsu fellur undir svið heilsusálfræði, undirgreinar sálfræðinnar sem helguð er því að skilja mikilvægi sálfræðilegra áhrifa á heilsu, veikindi og hvernig fólk bregst við þegar það veikist (Taylor, 1999). Heilsusálfræði kom fram sem fræðigrein á áttunda áratugnum, á tíma þar sem vaxandi vitund var um það hlutverk sem hegðunar- og lífsstílsþættir spila í þróun veikinda og sjúkdóma (Straub, 2007). Auk þess að rannsaka tengslin milli streitu og veikinda, rannsaka heilsusálfræðingar mál eins og hvers vegna fólk tekur ákveðnar ákvarðanir um lífsstíl (t.d. að reykja eða borða óhollan mat þrátt fyrir að vita af hugsanlegum neikvæðum heilsufarslegum afleiðingum slíkrar hegðunar). Heilsusálfræðingar hanna einnig og rannsaka árangur inngripa sem miða að því að breyta óheilbrigðri hegðun. Eitt af grundvallarverkefnum heilsusálfræðinga er ef til vill að bera kennsl á hvaða hópar fólks eru sérstaklega í hættu á neikvæðum heilsufarslegum afleiðingum, byggt á sálfræðilegum eða hegðunartengdum þáttum. Til dæmis getur það að mæla mun á streitustigi milli lýðfræðilegra hópa og hvernig þessi stig breytast yfir tíma hjálpað til við að bera kennsl á þýði sem gætu verið í aukinni hættu á veikindum eða sjúkdómum.

Mynd 14.6 sýnir niðurstöður þriggja landskannana þar sem nokkur þúsund einstaklingar úr mismunandi lýðfræðihópum fylltu út stuttan spurningalista um streitu; kannanirnar voru lagðar fyrir árin 1983, 2006 og 2009 (Cohen & Janicki-Deverts, 2012). Allar þrjár kannanirnar sýndu meiri streitu hjá konum en körlum. Atvinnulausir einstaklingar greindu frá mikilli streitu í öllum þremur könnunum, sem og þeir sem höfðu minni menntun og tekjur; eftirlaunaþegar greindu frá minnstri streitu. Hins vegar, frá 2006 til 2009, varð mesta aukningin í streitustigi meðal karla, fólks af rómönskum uppruna (Hispanic) á aldrinum 45–64, háskólamenntaðra og þeirra sem voru í fullu starfi. Ein túlkun á þessum niðurstöðum er sú að áhyggjur í kringum efnahagssamdráttinn 2008–2009 (t.d. ógn um eða raunverulegur atvinnumissir og verulegt tap á lífeyrissparnaði) gætu hafa verið sérstaklega streituvaldandi fyrir háskólamenntaða starfandi karla sem áttu stutt eftir af starfsævinni.

Snemmbúin framlög til rannsókna á streitu

Eins og áður hefur komið fram nær vísindalegur áhugi á streitu næstum heila öld aftur í tímann. Einn af frumkvöðlunum í rannsóknum á streitu var Walter Cannon, framúrskarandi bandarískur lífeðlisfræðingur við læknadeild Harvard-háskóla (mynd 14.7). Snemma á 20. öld var Cannon sá fyrsti til að bera kennsl á lífeðlisfræðileg viðbrögð líkamans við streitu.

Cannon og árásar- eða flóttaviðbragðið

Ímyndaðu þér að þú sért í gönguferð í fallegum fjöllum Colorado á hlýjum og sólríkum vordegi. Á einum tímapunkti í göngunni birtist stór og ógnvekjandi svartbjörn undan trjáþyrpingu og sest niður um 45,7 metra frá þér. Björninn tekur eftir þér, réttir úr sér og byrjar að þramma í áttina til þín. Auk þess að hugsa: „Þetta er svo sannarlega ekki gott,“ fer af stað flókið samspil lífeðlisfræðilegra viðbragða innra með þér. Knúin áfram af flóði adrenalíns (epinephrine) og noradrenalíns (norepinephrine) frá nýrnahettunum, byrja sjáaldur þín að víkka. Hjartað fer að hamast og slá hraðar, þú byrjar að anda þungt og svitna, þú færð fiðring í magann og vöðvarnir spennast upp, undirbúa þig undir að grípa til einhvers konar beinna aðgerða. Cannon lagði til að þetta viðbragð, sem hann kallaði árásar- eða flóttaviðbragðið (e. fight-or-flight response), eigi sér stað þegar einstaklingur upplifir mjög sterkar tilfinningar – sérstaklega þær sem tengjast skynjaðri ógn (Cannon, 1932). Meðan á árásar- eða flóttaviðbragðinu stendur örvast líkaminn hratt við virkjun bæði drifkerfisins (sympatíska taugakerfisins) og innkirtlakerfisins (Mynd 14.8). Þessi örvun hjálpar til við að undirbúa einstaklinginn til að annaðhvort berjast eða flýja undan skynjaðri ógn.

Samkvæmt Cannon er árásar- eða flóttaviðbragðið innbyggt kerfi sem aðstoðar við að viðhalda samvægi (e. homeostasis) – innra umhverfi þar sem lífeðlisfræðilegar breytur eins og blóðþrýstingur, öndun, melting og hitastig eru stöðugar á stigum sem eru best fyrir lífshæfni. Þannig leit Cannon á árásar- eða flóttaviðbragðið sem aðlögunarhæft vegna þess að það gerir fólki kleift að bregðast við ógnum í umhverfi sínu, bæði innvortis og útvortis, og gerir því kleift að halda lífi og sigrast á ógninni.

Selye og almenna aðlögunarheilkennið

Annar mikilvægur frumkvöðull á sviði streiturannsókna var Hans Selye, sem minnst var á áður. Hann varð síðar einn helsti sérfræðingur heims í rannsóknum á streitu (mynd 14.9). Sem ungur aðstoðarmaður við lífefnafræðideild McGill-háskóla á fjórða áratugnum stundaði Selye rannsóknir á kynhormónum í rottum. Þótt honum tækist ekki að finna svar við því sem hann rannsakaði í upphafi, uppgötvaði hann fyrir tilviljun að þegar rotturnar voru útsettar fyrir langvarandi neikvæðu áreiti (streituvöldum) – svo sem miklum kulda, skurðsárum, óhóflegri vöðvaáreynslu og losti – sýndu þær merki um stækkun nýrnahetta, rýrnun hóstarkirtils og eitla, og magasár. Selye áttaði sig á því að þessi viðbrögð hófust vegna samræmdrar raðar lífeðlisfræðilegra viðbragða sem þróast yfir tíma við stöðuga útsetningu fyrir streituvaldi. Þessi lífeðlisfræðilegu viðbrögð voru ósértæk, sem þýðir að óháð tegund streituvalds kom sama mynstur viðbragða fram. Það sem Selye uppgötvaði var almenna aðlögunarheilkennið, ósértæk lífeðlisfræðileg viðbrögð líkamans við streitu.

Almenna aðlögunarheilkennið (e. general adaptation syndrome), sem sýnt er á mynd 14.10, samanstendur af þremur stigum: (1) viðvörunarstigi (e. alarm reaction), (2) mótstöðustigi (e. stage of resistance) og (3) örmögnunarstigi (e. stage of exhaustion) (Selye, 1936; 1976). Viðvörunarstig lýsir tafarlausum viðbrögðum líkamans þegar hann stendur frammi fyrir ógnvænlegum aðstæðum eða neyðartilvikum, og það er nokkurn veginn sambærilegt við árásar- eða flóttaviðbragðið sem Cannon lýsti. Á viðvörunarstigi verður þú var við streituvald og líkaminn varar þig við með flóði lífeðlisfræðilegra viðbragða sem veita þér orku til að takast á við aðstæðurnar. Einstaklingur sem vaknar um miðja nótt og uppgötvar að kviknað er í húsi hans, upplifir til dæmis viðvörunarviðbragð.

Ef útsetning fyrir streituvaldi er langvarandi fer lífveran á mótstöðustigið. Á þessu stigi hefur upphaflega áfallið af viðvörunarviðbragðinu runnið af og líkaminn hefur aðlagast streituvaldinum. Engu að síður er líkaminn enn á varðbergi og er tilbúinn að bregðast við eins og hann gerði á viðvörunarstiginu, þó með minni ákefð. Segjum til dæmis að barn sem hvarf sé enn týnt 72 klukkustundum síðar. Þó að foreldrarnir væru augljóslega enn í miklu uppnámi, myndi umfang lífeðlisfræðilegra viðbragða líklega hafa minnkað á þeim 72 klukkustundum sem liðnar eru, vegna ákveðinnar aðlögunar að þessum atburði.

Ef útsetning fyrir streituvaldi heldur áfram í lengri tíma tekur örmögnunarstigið við. Á þessu stigi er einstaklingurinn ekki lengur fær um að aðlagast streituvaldinum: geta líkamans til að veita mótspyrnu þrýtur eftir því sem líkamlegt slit tekur sinn toll af vefjum og líffærum líkamans. Afleiðingin getur verið veikindi, sjúkdómar og annar varanlegur skaði á líkamanum – jafnvel dauði. Ef týnt barn væri enn ófundið eftir þrjá mánuði gæti langvarandi streita sem tengist þessum aðstæðum valdið því að foreldri bókstaflega yfirliði af örmögnun á einhverjum tímapunkti eða jafnvel þróaði með sér alvarlegan og ólæknandi sjúkdóm.

Í stuttu máli bendir almenna aðlögunarheilkenni Selye til þess að streituvaldar reyni á líkamann í gegnum þriggja þrepa ferli – upphaflegt áfall, síðan enduraðlögun og síðar tæmingu allra líkamlegra auðlinda – sem að lokum leggur grunninn að alvarlegum heilsufarsvandamálum og jafnvel dauða. Það skal þó tekið fram að þetta líkan er viðbragðsmiðuð hugmynd um streitu, sem einblínir eingöngu á líkamleg viðbrögð líkamans en hunsar að mestu sálfræðilega þætti eins og mat og túlkun á ógnum. Engu að síður hefur líkan Selye haft gríðarleg áhrif á sviði streiturannsókna vegna þess að það býður upp á almenna skýringu á því hvernig streita getur leitt til líkamlegs skaða og þar með sjúkdóma. Eins og við munum ræða síðar hefur langvarandi eða endurtekin streita verið tengd við þróun fjölda kvilla eins og háþrýstings og kransæðasjúkdóma.

Lífeðlisfræðilegur grunnur streitu

Hvað gerist inni í líkama okkar þegar við upplifum streitu? Lífeðlisfræðilegir ferlar streitu eru afar flóknir, en þeir fela almennt í sér vinnu tveggja kerfa – drifkerfisins (sympatíska taugakerfisins) og undirstúku-heiladinguls-nýrnahettu öxulsins (HPA-öxulsins). Þegar einstaklingur skynjar eitthvað fyrst sem streituvaldandi (viðvörunarviðbragð Selye), kallar drifkerfið fram örvun með losun adrenalíns frá nýrnahettunum. Losun þessara hormóna virkjar árásar- eða flóttaviðbrögð við streitu, svo sem aukinn hjartslátt og öndun. Á sama tíma verður HPA-öxullinn, sem er fyrst og fremst innkirtlakerfi í eðli sínu, sérstaklega virkur, þó hann vinni mun hægar en drifkerfið. Sem svar við streitu losar undirstúkan (ein af randkerfisskipulagi heilans) barkstýrihormónsleysandi þátt (CRF), hormón sem veldur því að heiladingullinn losar barkstýrihormón (ACTH) (Mynd 14.11). ACTH virkjar síðan nýrnahetturnar til að seyta fjölda hormóna út í blóðrásina; mikilvægt þeirra er kortisól, sem getur haft áhrif á nánast hvert einasta líffæri í líkamanum. Kortisól er almennt þekkt sem streituhormón og hjálpar til við að veita þessa orkuaukningu þegar við mætum streituvaldi fyrst, og undirbýr okkur til að hlaupa í burtu eða berjast. Hins vegar veikir viðvarandi hátt magn kortisóls ónæmiskerfið.

Í stuttum lotum getur þetta ferli haft nokkur jákvæð áhrif, svo sem að veita auka orku, bæta virkni ónæmiskerfisins tímabundið og minnka sársaukanæmi. Hins vegar hefur langvarandi losun kortisóls – eins og gerist við langvarandi eða þráláta streitu – oft mikinn kostnað í för með sér. Sýnt hefur verið fram á að hátt magn kortisóls valdi ýmsum skaðlegum áhrifum. Til dæmis getur aukning á kortisóli veikt ónæmiskerfi okkar verulega (Glaser & Kiecolt-Glaser, 2005), og hátt magn sést oft hjá þunglyndum einstaklingum (Geoffroy, Hertzman, Li, & Power, 2013). Í stuttu máli veldur streituvaldandi atburður margvíslegum lífeðlisfræðilegum viðbrögðum sem virkja nýrnahetturnar, sem aftur losa adrenalín, noradrenalín og kortisól. Þessi hormón hafa áhrif á fjölda líkamsferla á þann hátt að þau búa þann sem er undir álagi undir að grípa til beinna aðgerða, en einnig á þann hátt sem getur aukið hættuna á veikindum.

Þegar streita er mjög mikil eða þrálát getur hún haft mjög neikvæðar afleiðingar. Til dæmis stuðlar streita oft að þróun tiltekinna sálrænna raskana, þar á meðal áfallastreituröskunar, alvarlegrar þunglyndisröskunar og annarra alvarlegra geðrænna kvilla. Auk þess nefndum við fyrr að streita tengist þróun og framgangi ýmissa líkamlegra veikinda og sjúkdóma. Til dæmis komust rannsakendur í einni rannsókn að því að fólk sem slasaðist í World Trade Center-hamförunum þann 11. september 2001, eða sem þróaði með sér einkenni áfallastreitu í kjölfarið, þjáðist síðar af marktækt aukinni tíðni hjartasjúkdóma (Jordan, Miller-Archie, Cone, Morabia, & Stellman, 2011). Önnur rannsókn leiddi í ljós að sjálfsmetin streitueinkenni meðal aldraðra og eftirlaunaþega í finnskum matvælaiðnaði tengdust sjúkdómum 11 árum síðar. Þessi rannsókn spáði einnig fyrir um upphaf stoðkerfis-, taugakerfis-, innkirtla- og efnaskiptasjúkdóma (Salonen, Arola, Nygård, & Huhtala, 2008). Önnur rannsókn greindi frá því að karlkyns starfsmenn í framleiðslu í Suður-Kóreu, sem greindu frá mikilli vinnutengdri streitu, voru líklegri til að fá kvef á næstu mánuðum en þeir starfsmenn sem greindu frá minni vinnutengdri streitu (Park o.fl., 2011). Síðar munt þú kynna þér þá ferla sem valda því að streita getur leitt til líkamlegra veikinda og sjúkdóma.