Skrá inn til að leggja til breytingu

1414 Streita, lífsstíll og heilsa

Lykilhugtök

Lykilhugtök

viðvörunarviðbragð (alarm reaction): fyrsta stig almenna aðlögunarheilkennisins (general adaptation syndrome); einkennist af tafarlausum lífeðlisfræðilegum viðbrögðum líkamans við ógnandi aðstæðum eða öðru neyðarástandi; hliðstætt viðbragðinu „að berjast eða flýja“ (fight-or-flight response)

astmi (asthma): sál-lífeðlisfræðileg röskun þar sem öndunarvegir í öndunarfærum teppast, sem leiðir til mikilla erfiðleika við að anda frá sér lofti úr lungunum

líftemprun (biofeedback): streituminnkandi tækni sem notar rafeindabúnað til að mæla ósjálfráða (taugavöðva- og ósjálfráða) virkni einstaklings og veita endurgjöf til að hjálpa viðkomandi að ná stjórn á þessum ferlum

hjarta- og æðasjúkdómar (cardiovascular disorders): sjúkdómar sem snerta hjartað og blóðrásarkerfið

bjargráð (coping): andleg eða hegðunarleg viðleitni sem notuð er til að stjórna vandamálum sem tengjast streitu, þar með talið orsökum hennar og þeim óþægilegu tilfinningum og geðhrifum sem hún kallar fram

kortisól (cortisol): streituhormón sem losnar frá nýrnahettum þegar tekist er á við streituvald; hjálpar til við að veita orkuuppsprettu og undirbýr þannig einstaklinginn undir að grípa til aðgerða

daglegt amstur (daily hassles): minniháttar áreiti og ónæði sem eru hluti af daglegu lífi okkar og geta valdið streitu

vanlíðan (distress): slæm tegund streitu; venjulega mikil að styrkleika; leiðir oft til örmögnunar, þreytu og kulnunar; tengist hnignun í frammistöðu og heilsu

jákvæð streita (eustress): góð tegund streitu; lítil til miðlungs að styrkleika; tengist jákvæðum tilfinningum, sem og bestu mögulegu heilsu og frammistöðu

að berjast eða flýja (fight-or-flight response): samsafn lífeðlisfræðilegra viðbragða (hækkun blóðþrýstings, hjartsláttartíðni, öndunartíðni og svitamyndun) sem eiga sér stað þegar einstaklingur mætir skynjaðri ógn; þessi viðbrögð verða til vegna virkjunar sympatíska taugakerfisins og innkirtlakerfisins

flæði (flow): ástand sem felur í sér ákafa þátttöku í verkefni; er venjulega upplifað við skapandi iðju, vinnu og tómstundir

almenna aðlögunarheilkennið (general adaptation syndrome): þriggja stiga líkan Hans Selye af lífeðlisfræðilegum viðbrögðum líkamans við streitu og ferli streituaðlögunar: viðvörunarviðbragð, mótstöðustig og örmögnunarstig

hamingja (happiness): varanlegt hugarástand sem samanstendur af gleði, ánægju og öðrum jákvæðum tilfinningum; tilfinningin fyrir því að líf manns hafi tilgang og gildi

heilsusálfræði (health psychology): undirgrein sálfræði sem helgar sig rannsóknum á sálfræðilegum áhrifum á heilsu, veikindi og hvernig fólk bregst við þegar það veikist

hjartasjúkdómur (heart disease): nokkrar tegundir alvarlegra hjartakvilla, þar á meðal þeir sem snerta slagæðar eða lokur hjartans eða þeir sem fela í sér vanhæfni hjartans til að dæla nægu blóði til að mæta þörfum líkamans; getur falið í sér hjartaáfall og heilablóðfall

háþrýstingur (hypertension): hár blóðþrýstingur

undirstúku-heiladinguls-nýrnahettu öxull (HPA axis): samsafn líffæra sem finnast bæði í randkerfinu (undirstúka) og innkirtlakerfinu (heiladingull og nýrnahettur) sem stjórna mörgum af lífeðlisfræðilegum viðbrögðum líkamans við streitu með losun hormóna

ónæmiskerfi (immune system): ýmsar uppbyggingar, frumur og ferlar sem vernda líkamann gegn aðskotaefnum sem geta skemmt vefi og líffæri líkamans

ónæmisbæling (immunosuppression): minnkuð virkni ónæmiskerfisins

kulnun í starfi (job burnout): almenn tilfinning um tilfinningalega örmögnun og tortryggni í tengslum við starf sitt; samanstendur af þremur víddum: örmögnun, afmennskun og tilfinningu um minnkaðan persónulegan árangur

starfsálag (job strain): vinnuaðstæður sem fela í sér blöndu af óhóflegum kröfum í starfi og vinnuálagi með litlu svigrúmi til ákvarðanatöku eða stjórn á starfinu

eitilfrumur (lymphocytes): hvít blóðkorn sem hringsóla í líkamsvökvum og eru sérstaklega mikilvæg í ónæmissvörun líkamans

neikvæð geðhrif (negative affectivity): tilhneiging til að upplifa vanlíðan og tilfinningalegt ástand sem felur í sér reiði, fyrirlitningu, viðbjóð, sektarkennd, ótta og taugaveiklun

bjartsýni (optimism): tilhneiging til jákvæðs viðhorfs og jákvæðra væntinga

upplifuð stjórn (perceived control): trú fólks á getu sína til að hafa áhrif á og móta útkomur í lífi sínu

jákvæð geðhrif (positive affect): ástand eða persónueinkenni sem felur í sér ánægjulega þátttöku í umhverfinu, þar sem víddirnar fela í sér hamingju, gleði, áhuga, árvekni og spennu

jákvæð sálfræði (positive psychology): vísindalegt fræðasvið sem leitast við að bera kennsl á og efla þá eiginleika sem leiða til hamingjuríks, uppfyllts og ánægjulegs lífs

frummat (primary appraisal): mat á hversu mikinn mögulegan skaða eða ógn við velferð streituvaldur gæti haft í för með sér

sál-tauga-ónæmisfræði (psychoneuroimmunology): svið sem rannsakar hvernig sálfræðilegir þættir (eins og streita) hafa áhrif á ónæmiskerfið og virkni þess

sál-lífeðlisfræðilegar raskanir (psychophysiological disorders): líkamlegar raskanir eða sjúkdómar þar sem einkenni koma fram eða versna vegna streitu og tilfinningalegra þátta

slökunarviðbragðstækni (relaxation response technique): streituminnkandi tækni sem sameinar þætti slökunar og hugleiðslu

annars stigs mat (secondary appraisal): mat á þeim valkostum sem eru í boði til að takast á við streituvald og mögulegri virkni þeirra

Social Readjustment Rating Scale (SRRS): vinsæll kvarði hannaður til að mæla streitu; samanstendur af 43 mögulega streituvaldandi atburðum, sem hver um sig hefur tölulegt gildi sem mælir hversu mikil enduraðlögun fylgir atburðinum

félagslegur stuðningur (social support): róandi og oft gagnlegur stuðningur annarra; getur tekið á sig mismunandi myndir, svo sem ráðgjöf, leiðbeiningar, hvatningu, viðurkenningu, tilfinningalega huggun og hlutlæga aðstoð

örmögnunarstig (stage of exhaustion): þriðja stig almenna aðlögunarheilkennisins; hæfni líkamans til að standast streitu þrýtur; veikindi, sjúkdómar og jafnvel dauði geta átt sér stað

mótstöðustig (stage of resistance): annað stig almenna aðlögunarheilkennisins; líkaminn aðlagast streituvaldi í ákveðinn tíma

streita (stress): ferli þar sem einstaklingur skynjar og bregst við atburðum sem hann metur sem yfirþyrmandi eða ógnandi fyrir velferð sína

streituvaldar (stressors): umhverfisatburðir sem geta verið metnir sem ógnandi eða krefjandi; áreiti sem koma streituferlinu af stað

Týpa A (Type A): sálfræðilegt og hegðunarmynstur sem einkennir einstaklinga sem hafa tilhneigingu til að vera mjög samkeppnismiðaðir, óþolinmóðir, fljótfærir og fjandsamlegir í garð annarra

Týpa B (Type B): sálfræðilegt og hegðunarmynstur sem einkennir einstakling sem er afslappaður og rólegur