4.2 Svefn og hvers vegna við sofum

4.2 Svefn og hvers vegna við sofum

Við verjum um það bil þriðjungi ævinnar sofandi. Þar sem meðalævilíkur bandarískra ríkisborgara eru á bilinu 73 til 79 ár (Singh & Siahpush, 2006) má búast við að við verjum um það bil 25 árum ævinnar í svefn. Sum dýr sofa aldrei, til dæmis sumar tegundir fiska og froskdýra; önnur dýr sofa mjög lítið án sýnilegra neikvæðra afleiðinga, til dæmis gíraffar; en sum dýr, til dæmis rottur, deyja eftir tveggja vikna svefnskort (Siegel, 2008). Hvers vegna verjum við svona miklum tíma í svefn? Er algjörlega nauðsynlegt að sofa? Í þessum hluta er fjallað um þessar spurningar og ýmsar skýringar á því hvers vegna við sofum.

Hvað er svefn?

Þú hefur lesið að svefn einkennist af lítilli líkamlegri virkni og skertri skynvitund. Eins og Siegel (2008) fjallar um þarf skilgreining á svefni einnig að nefna samspil dægursveiflu- og samvægiskerfa sem stjórna svefni. Samvægisstjórnun svefns sést á svefnfrákasti eftir svefnskort. Svefnfrákast merkir að svefnvana einstaklingur sofnar hraðar næst þegar hann fær tækifæri til að sofa. Svefn einkennist af tilteknum virknimynstrum í heilanum sem má sjá með rafheilaritun (EEG), og einnig má greina ólík svefnstig með rafheilaritun.

Svefn- og vökuhringir virðast stjórnast af mörgum heilasvæðum sem starfa saman. Meðal þessara svæða eru stúka, undirstúka og brú. Eins og áður kom fram inniheldur undirstúkan SCN, líffræðilega klukku líkamans, auk annarra kjarna sem stjórna hægbylgjusvefni í samvinnu við stúkuna. Brúin er mikilvæg fyrir stjórnun bliksvefns eða REM-svefns (National Institutes of Health, e.d.).

Hvers vegna sofum við?

Í ljósi þess mikilvæga hlutverks sem svefn gegnir í lífi okkar og þess fjölda neikvæðra afleiðinga sem hafa verið tengdar við svefnskort mætti ætla að við hefðum skýran skilning á því hvers vegna við sofum. Því miður er svo ekki; þó hafa nokkrar tilgátur verið settar fram til að skýra hlutverk svefns.

Aðlögunarhlutverk svefns

Ein vinsæl tilgáta um svefn byggir á sjónarhorni þróunarsálfræði. Þróunarsálfræði er fræðigrein sem rannsakar hvernig almenn mynstur hegðunar og hugrænna ferla hafa þróast með tímanum vegna náttúruvals. Breytileiki og aðlögun í hugrænni starfsemi og hegðun gera einstaklinga misfarsæla í æxlun og í því að koma genum sínum áfram til afkvæma. Ein tilgáta út frá þessu sjónarhorni gæti haldið því fram að svefn sé nauðsynlegur til að endurnýja þær birgðir sem ganga á yfir daginn. Rétt eins og birnir leggjast í dvala á veturna þegar auðlindir eru af skornum skammti gæti fólk sofið á nóttunni til að draga úr orkunotkun. Þótt þetta sé innsæisleg skýring á svefni styðja fáar rannsóknir hana. Raunar hefur verið bent á að engin ástæða sé til að ætla að ekki væri hægt að mæta orkuþörf með hvíld og hreyfingarleysi (Frank, 2006; Rial o.fl., 2007), og sumar rannsóknir hafa jafnvel fundið neikvæða fylgni milli orkuþarfar og þess tíma sem varið er í svefn (Capellini, Barton, McNamara, Preston, & Nunn, 2008).

Önnur þróunarfræðileg tilgáta um svefn segir að svefnmynstur okkar hafi þróast sem aðlögunarviðbragð við rándýrahættu, sem eykst í myrkri. Þess vegna sofum við á öruggum stöðum til að draga úr líkum á skaða. Þetta er líka innsæisleg og aðlaðandi skýring á því hvers vegna við sofum. Kannski vörðu forfeður okkar löngum tíma sofandi til að vekja síður athygli hugsanlegra rándýra. Samanburðarrannsóknir benda þó til þess að sambandið milli rándýrahættu og svefns sé mjög flókið og tvírætt. Sumar rannsóknir benda til þess að tegundir sem standa frammi fyrir meiri rándýrahættu sofi færri klukkustundir en aðrar tegundir (Capellini o.fl., 2008), en aðrir rannsakendur telja ekkert samband vera milli þess tíma sem tiltekin tegund ver í djúpsvefn og rándýrahættu hennar (Lesku, Roth, Amlaner, & Lima, 2006).

Vel getur verið að svefn þjóni ekki einu algildu aðlögunarhlutverki og að mismunandi tegundir hafi þróað ólík svefnmynstur sem svar við sínum sérstöku þróunarþrýstingi. Þótt við höfum rætt neikvæðar afleiðingar svefnskorts er rétt að benda á að nægur svefn hefur marga kosti. Meðal þeirra kosta sem National Sleep Foundation (e.d.) nefnir eru að viðhalda heilsu, draga úr streitu, bæta skap og auka hreyfisamhæfingu, auk fjölda kosta sem tengjast hugrænni starfsemi og minnismyndun.

Vitsmunalegt hlutverk svefns

Önnur kenning um hvers vegna við sofum snýr að mikilvægi svefns fyrir hugræna starfsemi og minnismyndun (Rattenborg, Lesku, Martinez-Gonzalez, & Lima, 2007). Við vitum vissulega að svefnskortur veldur truflunum á hugrænni starfsemi og minnisskerðingu (Brown, 2012), sem skerðir getu okkar til að halda athygli, taka ákvarðanir og rifja upp langtímaminningar. Þessar skerðingar verða auk þess alvarlegri eftir því sem svefnskorturinn eykst (Alhola & Polo-Kantola, 2007). Hægbylgjusvefn eftir að nýtt verkefni hefur verið lært getur jafnframt bætt frammistöðu í því verkefni (Huber, Ghilardi, Massimini, & Tononi, 2004) og virðist nauðsynlegur fyrir árangursríka minnismyndun (Stickgold, 2005). Skilningur á áhrifum svefns á hugræna starfsemi ætti að hjálpa þér að skilja að það að vaka alla nóttina til að læra fyrir próf er ef til vill ekki árangursríkt og getur jafnvel unnið gegn árangri.

Hæfilegur svefn hefur einnig verið tengdur öðrum hugrænum ávinningi. Rannsóknir benda til þess að meðal mögulegra kosta séu aukin geta til skapandi hugsunar (Cai, Mednick, Harrison, Kanady, & Mednick, 2009; Wagner, Gais, Haider, Verleger, & Born, 2004), tungumálanáms (Fenn, Nusbaum, & Margoliash, 2003; Gómez, Bootzin, & Nadel, 2006) og ályktunardóma (Ellenbogen, Hu, Payne, Titone, & Walker, 2007). Hugsanlegt er að jafnvel úrvinnsla tilfinningalegra upplýsinga verði fyrir áhrifum af tilteknum þáttum svefns (Walker, 2009).