4.6 Önnur vitundarástönd

4.6 Önnur vitundarástönd

Vitundarástand okkar breytist þegar við færumst úr vöku yfir í svefn. Við breytum einnig vitund okkar með notkun ýmissa geðvirkra efna. Í þessum lokahluta er fjallað um dáleiðslu- og hugleiðsluástand sem önnur dæmi um breytt vitundarástand sem sumir upplifa.

Dáleiðsla

Dáleiðsla er ástand mikillar sjálfsbeiningar og athygli þar sem ytri áreitum er veitt lítil athygli. Í meðferð getur klínískur sérfræðingur notað slökun og sefjun til að reyna að breyta hugsunum og skynjun skjólstæðings. Hjá einstaklingum sem eru sérstaklega móttækilegir fyrir sefjun getur dáleiðsla reynst mjög áhrifarík aðferð og rannsóknir með heilamyndgreiningu hafa sýnt að dáleiðsluástand tengist víðtækum breytingum á heilastarfsemi (Del Casale o.fl., 2012; Guldenmund, Vanhaudenhuyse, Boly, Laureys, & Soddu, 2012).

Hvernig kemur dáleiðari þátttakanda nákvæmlega í dáleiðsluástand? Þótt aðferðirnar séu breytilegar virðast fjórir þættir koma stöðugt fram þegar fólk er leitt inn í það aukna sefjanleikaástand sem tengist dáleiðslu (National Research Council, 1994). Þessir þættir eru:

• Þátttakandanum er leiðbeint um að beina athyglinni að einu atriði, til dæmis orðum dáleiðarans eða tifandi úri.
• Þátttakandanum er komið vel fyrir og honum sagt að slaka á og verða syfjaður.
• Þátttakandanum er sagt að vera opinn fyrir dáleiðsluferlinu, treysta dáleiðaranum og sleppa tökunum.
• Þátttakandinn er hvattur til að nota ímyndunaraflið.

Þessi skref auðvelda þátttakandanum að verða opinn fyrir auknum sefjanleika dáleiðslunnar.

Fólk er misjafnlega auðvelt að dáleiða, en yfirlit yfir fyrirliggjandi rannsóknir bendir til þess að flestir séu að minnsta kosti í meðallagi móttækilegir fyrir dáleiðslu (Kihlstrom, 2013). Dáleiðsla ásamt öðrum aðferðum er notuð í margvíslegum meðferðartilgangi og hefur reynst að minnsta kosti nokkuð áhrifarík við verkjastjórnun, meðferð þunglyndis og kvíða, reykingastopp og þyngdartap (Alladin, 2012; Elkins, Johnson, & Fisher, 2012; Golden, 2012; Montgomery, Schnur, & Kravits, 2012).

Hvernig virkar dáleiðsla? Tvær kenningar reyna að svara þeirri spurningu: önnur lítur á dáleiðslu sem hugrof og hin sem framkvæmd félagslegs hlutverks. Samkvæmt hugrofssjónarmiðinu er dáleiðsla í raun hugrofið vitundarástand, svipað fyrra dæmi þar sem þú kannt að aka til vinnu en ert aðeins lítillega meðvitaður um aksturinn vegna þess að athyglin beinist annað. Þessi kenning nýtur stuðnings í rannsóknum Ernests Hilgard á dáleiðslu og sársauka. Í tilraunum Hilgards leiddi hann þátttakendur í dáleiðsluástand og setti handleggi þeirra í ísvatn. Þátttakendum var sagt að þeir myndu ekki finna til, en að þeir gætu ýtt á hnapp ef þeir fyndu til. Þótt þeir segðust ekki finna til ýttu þeir í raun á hnappinn, sem bendir til hugrofs vitundar í dáleiðsluástandinu (Hilgard & Hilgard, 1994).

Félagshugræna kenningin um dáleiðslu skýrir fyrirbærið á annan hátt og lítur svo á að fólk í dáleiðsluástandi framkvæmi félagslegt hlutverk dáleidds einstaklings. Eins og þú munt læra þegar þú kynnir þér félagsleg hlutverk getur hegðun fólks mótast af væntingum þess um hvernig það eigi að haga sér í tilteknum aðstæðum. Sumir líta því ekki á hegðun dáleidds einstaklings sem breytt eða hugrofið vitundarástand, heldur sem uppfyllingu félagslegra væntinga til hlutverksins (Coe, 2009; Coe & Sarbin, 1966).

Hugleiðsla

Hugleiðsla felst í því að beina athyglinni að einu viðfangsefni, svo sem andardrættinum eða endurteknu hljóði, til að auka vitund um augnablikið. Dáleiðsla næst yfirleitt í samskiptum meðferðaraðila og þess sem er í meðferð, en einstaklingur getur stundað hugleiðslu einn. Oft fær fólk sem vill læra að hugleiða þó þjálfun í aðferðum til að ná hugleiðsluástandi.

Þótt margar ólíkar aðferðir séu notaðar er sameiginlegt megineinkenni allrar hugleiðslu að kyrra hugann til að ná ástandi slakrar vitundar og einbeitingar (Chen o.fl., 2013; Lang o.fl., 2012). Núvitundarhugleiðsla hefur nýlega orðið vinsæl. Í núvitundarhugleiðslu beinist athygli hugleiðandans að innra ferli eða ytri hlut (Zeidan, Grant, Brown, McHaffie, & Coghill, 2012).