Samantekt

Samantekt

4.1 Hvað er vitund?

Vitundarástönd breytast yfir daginn og alla ævina. Mikilvægir þættir í þessum breytingum eru líffræðilegir taktar og, nánar tiltekið, dægursveiflur sem verða til í yfirkrossbrúarkjarnanum (SCN). Yfirleitt eru líffræðilegu klukkurnar okkar stilltar við ytra umhverfið og ljós er gjarnan mikilvæg vísbending við stillingu þessarar klukku. Þegar fólk ferðast yfir mörg tímabelti eða vinnur hringvaktir geta orðið truflanir á dægursveiflum sem geta leitt til svefnleysis, syfju og minni árvekni. Bjartljósameðferð hefur reynst lofa góðu við dægursveiflutruflunum. Ef fólk er án svefns í langan tíma safnar það upp svefnskuld og getur fundið fyrir ýmsum neikvæðum sálfræðilegum og lífeðlisfræðilegum afleiðingum.

4.2 Svefn og hvers vegna við sofum

Við verjum mjög stórum hluta tímans í svefn og heilinn hefur flókin kerfi sem stjórna ýmsum þáttum svefns. Nokkur hormón sem skipta máli fyrir líkamlegan vöxt og þroska eru seytt í svefni. Þótt ástæðan fyrir því að við sofum sé enn að nokkru leyti ráðgáta benda gögn til þess að svefn skipti miklu máli fyrir nám og minni.

4.3 Svefnstig

Mismunandi svefnstig einkennast af mynstrum heilabylgna sem tengjast hverju stigi. Þegar einstaklingur færist úr vöku yfir í svefn víkja alfabylgjur fyrir þetabylgjum. Svefnspólur og K-komplexar koma fram á 2. stigi NREM-svefns. 3. stigi NREM-svefns er lýst sem hægbylgjusvefni sem einkennist af ríkjandi deltabylgjum. REM-svefn felur í sér hraðar augnhreyfingar, lömun viljastýrðra vöðva og drauma. Bæði NREM- og REM-svefn virðast gegna mikilvægu hlutverki í námi og minni. Draumar geta endurspeglað lífsviðburði sem skipta dreymandann máli. Að öðrum kosti geta draumar táknað ástand frumvitundar, eða sýndarveruleika í huganum, sem nýtist einstaklingnum í vöku.

4.4 Svefnvandamál og svefnraskanir

Margir glíma einhvern tíma á ævinni við einhvers konar svefnröskun eða svefntruflun. Svefnleysi er algeng reynsla þar sem fólk á erfitt með að sofna eða haldast sofandi. Svefnhegðunarraskanir fela í sér óæskilega hreyfihegðun eða upplifanir í svefnhringnum og til þeirra teljast meðal annars REM-svefnhegðunarröskun (RBD), svefnganga, fótaóeirð og næturógnir. Kæfisvefn kemur fram þegar fólk hættir að anda í svefni og við vöggudauða hætta ungbörn að anda í svefni og deyja. Drómasýki felur í sér ómótstæðilega þörf fyrir að sofna á vökutíma og tengist oft kataplexíu og ofskynjunum.

4.5 Vímuefnanotkun og misnotkun

Vímuefnaröskun er skilgreind í DSM-5 sem áráttukennt mynstur vímuefnanotkunar þrátt fyrir neikvæðar afleiðingar. Bæði líkamleg ávanabinding og sálræn ávanabinding eru mikilvægir þættir í röskuninni. Áfengi, barbitúröt og bensódíazepín eru bælandi efni fyrir miðtaugakerfið sem hafa áhrif á GABA-boð. Kókaín, amfetamín, katínón og MDMA eru öll örvandi efni fyrir miðtaugakerfið sem virka sem örvar á dópamínboð, en nikótín og koffín hafa áhrif á asetýlkólín og adenósín, hvort með sínum hætti. Ópíöt hafa öflug verkjastillandi áhrif í gegnum innræna ópíóíð-taugaboðefnakerfið og ofskynjunarlyf valda áberandi breytingum á skynjun og skynreynslu. Ofskynjunarlyf eru breytileg með tilliti til þess hvaða sértæku taugaboðefnakerfi þau hafa áhrif á.

4.6 Önnur vitundarástönd

Dáleiðsla felur í sér einbeitingu að eigin hugarástandi og sefjun sem getur breytt hegðun og upplifun. Hugleiðsla felur í sér slaka en einbeitta vitund. Dáleiðslu- og hugleiðsluástand geta bæði falið í sér breytt vitundarástönd sem kunna að nýtast við meðferð ýmissa líkamlegra og sálrænna raskana.