12.5 Alþjóðleg umhverfismál

12.5 Alþjóðleg umhverfismál

Sífellt fleiri ríki gera sér grein fyrir ávinningi umhverfisverndar. Þótt flest þeirra grípi hvert um sig til aðgerða vegna eigin umhverfisvanda getur ekkert eitt ríki leyst vandamál sem ná yfir landamæri. Ekkert ríki getur til dæmis eitt og sér dregið svo mikið úr losun koltvísýrings og annarra lofttegunda að það leysi hnattræna hlýnun; til þess þarf samvinnu ríkja. Önnur sameiginleg áskorun er að varðveita líffræðilega fjölbreytni, sem felur hér í sér allan breytileika í erfðaefni dýra og plantna. Ríki getur verndað líffræðilega fjölbreytni innan eigin landamæra en ekkert eitt ríki getur tryggt vernd hennar á heimsvísu. Hnattræn hlýnun og tap líffræðilegrar fjölbreytni eru því dæmi um alþjóðleg ytri áhrif.

Samningar um sameiginlegar lausnir í umhverfismálum eru vandasamir þegar tekjustig og forgangsröðun ríkja eru ólík. Ef hagvöxtur í Kína, Indlandi, Brasilíu, Mexíkó og öðrum ríkjum byggist á umfangsmikilli brennslu jarðefnaeldsneytis eða eyðingu skóga og búsvæða villtra dýra geta hátekjuríki ekki ein og sér dregið nægilega úr losun gróðurhúsalofttegunda.

Lágtekjuríki benda á móti, og með skiljanlegri gremju, á að hátekjuríki hafi takmarkað siðferðilegt umboð til að krefjast þess að umhverfisvernd gangi fyrir hagvexti. Hátekjuríkin hafa um langa hríð átt stærstan þátt í hlýnun af völdum gróðurhúsaáhrifa með brennslu jarðefnaeldsneytis og gera það enn. Erfitt er að ætlast til þess að fólk í lágtekjuríkjum, þar sem skortur er á fullnægjandi fæði, heilbrigðisþjónustu og menntun, fórni bættum lífskjörum fyrir hreinna umhverfi.

Geta hátekju- og lágtekjuríki sameinast um að takast á við ytri áhrif sem ná til umhverfis alls heimsins? Að frumkvæði Evrópusambandsins og þeirra þróunarríkja sem voru berskjölduðust fyrir loftslagsbreytingum hófust á loftslagsráðstefnunni í Durban í desember 2011 samningaviðræður um nýtt alþjóðlegt loftslagssamkomulag sem næði til allra ríkja. Niðurstaðan var Parísarsamkomulagið, sem var samþykkt árið 2015 og fól í sér skuldbindingar þátttökuríkja um verulegar takmarkanir á losun CO₂. Þegar frumtexti bókarinnar var saminn höfðu 196 aðilar undirritað samkomulagið, þar á meðal tvö stærstu losunarríki gróðurhúsalofttegunda, Kína og Bandaríkin. Framlag Bandaríkjanna var svonefnd áætlun um hreina orku (e. Clean Power Plan). Samkvæmt henni átti að draga úr losun CO₂ frá raforkuverum í Bandaríkjunum um 17% frá losun ársins 2005 fyrir árið 2020 og enn frekar, alls um 32%, fyrir árið 2030. Snemma árs 2017 tilkynnti Trumpstjórnin að hún hygðist draga Bandaríkin úr Parísarsamkomulaginu. Donald Trump lagðist gegn áætluninni um hreina orku og vildi þess í stað leggja meiri áherslu á jarðgas, sem var verulegt áfall fyrir framkvæmd Parísarsamkomulagsins. Á fyrsta degi forsetatíðar sinnar lét Joe Biden Bandaríkin hins vegar ganga aftur til liðs við samkomulagið.

Vilji hátekjuríki að lágtekjuríki dragi úr losun gróðurhúsalofttegunda gætu þau þurft að bera hluta kostnaðarins. Viðskipti á einkamörkuðum geta miðlað hluta þessara fjármuna. Ferðamenn frá ríkari löndum eru til dæmis stundum reiðubúnir að greiða vel fyrir dvöl nærri náttúruperlum lágtekjuríkja. Önnur leið er að veita tekjulægri ríkjum aðgang að nútímalegri mengunarvarnatækni.

Útfærsla slíks alþjóðlegs kerfis og rekstur þess þvert á landamæri eru afar flókin. Vart er raunhæft að einhvers konar heimsstjórn setji ítarlegar reglur um umhverfismál og framfylgi þeim með boðum og bönnum um allan heim. Dreifstýrð, markaðsmiðuð nálgun gæti því reynst eina raunhæfa leiðin til að takast á við alþjóðleg viðfangsefni á borð við hnattræna hlýnun og vernd líffræðilegrar fjölbreytni.