3.2 Hliðranir eftirspurnar og framboðs á mörkuðum fyrir vöru og þjónustu

3.2 Hliðranir eftirspurnar og framboðs á mörkuðum fyrir vöru og þjónustu

Í síðasta hluta sáum við hvernig verð hefur áhrif á eftirspurt og framboðið magn og hvernig sambandið birtist í eftirspurnar- og framboðsferlum. Verð er þó ekki eini þátturinn sem mótar ákvarðanir kaupenda og seljenda. Hvernig breytist til dæmis eftirspurn eftir grænmetisfæði ef heilsufarsáhyggjur fá fleiri til að forðast kjöt? Hvað verður um framboð demanta ef nýjar demantanámur finnast? Hér skoðum við helstu þættina, aðra en verð, sem geta breytt eftirspurn eða framboði.

Hvaða þættir hafa áhrif á eftirspurn?

Eftirspurn er það magn vöru eða þjónustu sem neytendur vilja og geta keypt við hvert verð. Af skilgreiningunni má ráða að bæði vilji og greiðslugeta skipti máli. Kaupvilji ræðst meðal annars af smekk og óskum: fólk kaupir ekki það sem það hvorki þarf né langar í, en kaupir að jafnaði meira af því sem því líkar vel. Greiðslugetan ræðst af tekjum. Kennarar hafa til dæmis oft meiri tekjur en námsfólk og geta því yfirleitt varið meira fé í húsnæði og samgöngur. Verð tengdra vara skiptir einnig máli. Ef þú hyggst kaupa bíl getur verð á einni bílategund haft áhrif á eftirspurn þína eftir annarri. Loks hefur stærð og samsetning mannfjöldans áhrif. Eftirspurn fjölskyldu eftir fatnaði eykst til dæmis eftir því sem börnunum fjölgar. Þegar fleiri barnanna komast á ökuréttindaaldur eykst eftirspurn eftir bifreiðatryggingum, en eftirspurn eftir bleyjum og ungbarnablöndu minnkar.

Forsendan ceteris paribus — að öðru óbreyttu

Hvernig hafa tekjur áhrif á eftirspurn?

Hliðrun eftirspurnarferils merkir ekki að eftirspurt magn breytist jafnmikið hjá hverjum kaupanda. Í dæminu breytast tekjur ekki hjá öllum og breytingin fær ekki hvern einstakling til að kaupa einum bíl meira eða minna. Ferillinn lýsir þess í stað breytingunni á markaðnum í heild.

Hærri tekjur auka eftirspurn eftir flestum vörum og þjónustu við hvert verð. Áhrifin geta verið sérstaklega mikil á lúxusbíla, dýrar utanlandsferðir og vandaða skartgripi. Vara sem meiri eftirspurn er eftir þegar tekjur hækka, en minni þegar þær lækka, nefnist venjuleg vara. Undantekningar eru þó til. Þegar tekjur aukast kaupir fólk til dæmis oft minna af ódýrum vörum án vörumerkis og meira af þekktum merkjavörum, færri notaða bíla og fleiri nýja og er líklegra til að kaupa húsnæði en leigja. Vara sem minni eftirspurn er eftir þegar tekjur hækka, en meiri þegar þær lækka, nefnist óæðri vara. Eftirspurnarferill óæðri vöru hliðrast því til vinstri þegar tekjur aukast.

Aðrir þættir sem hliðra eftirspurnarferlum

Tekjur eru aðeins einn þeirra þátta sem geta hliðrað eftirspurn. Smekkur og óskir, stærð og samsetning mannfjöldans, verð tengdra vara og væntingar geta einnig breyst. Breyting á einhverjum þessara undirliggjandi þátta breytir því magni sem fólk vill kaupa við hvert verð og hliðrar eftirspurnarferlinum. Nýi ferillinn liggur hægra megin við þann upphaflega ef eftirspurn eykst, en vinstra megin ef hún minnkar. Skoðum þættina nánar.

Breytingar á smekk og óskum

Samkvæmt landbúnaðarráðuneyti Bandaríkjanna (USDA) jókst árleg kjúklingakjötsneysla á mann í Bandaríkjunum úr um 21,3 kg árið 1980 í 44,0 kg árið 2021. Á sama tíma minnkaði nautakjötsneysla úr um 34,5 kg í 26,8 kg á mann. Breyttur smekkur skýrir stóran hluta þessarar þróunar. Hann breytir eftirspurðu magni við hvert verð og hliðrar eftirspurnarferlinum til hægri fyrir kjúklingakjöt en til vinstri fyrir nautakjöt.

Breytingar á samsetningu mannfjöldans

Hlutfall eldra fólks í Bandaríkjunum fer hækkandi. Það var 9,8% árið 1970 og 12,6% árið 2000 og manntalsskrifstofa Bandaríkjanna spáði því að það yrði 20% árið 2030. Samfélag þar sem börn eru hlutfallslega mörg, eins og í Bandaríkjunum á sjöunda áratugnum, hefur meiri eftirspurn eftir þríhjólum, dagvistun og annarri vöru og þjónustu fyrir börn. Þegar eldra fólki fjölgar hlutfallslega eykst aftur eftirspurn eftir hjúkrunarheimilum og heyrnartækjum. Breytingar á stærð mannfjöldans hafa jafnframt áhrif á eftirspurn eftir húsnæði og fjölmörgum öðrum vörum. Hver slík breyting hliðrar eftirspurnarferlinum.

Breytingar á verði tengdra vara

Verð staðkvæmdarvara og stuðningsvara geta haft áhrif á eftirspurn eftir tiltekinni vöru. Staðkvæmdarvara er vara eða þjónusta sem nota má í stað annarrar. Eftir því sem rafbækur á borð við þessa verða aðgengilegri má til dæmis búast við minni eftirspurn eftir prentuðum bókum. Lægra verð staðkvæmdarvöru dregur þannig úr eftirspurn eftir vörunni sem hún kemur í stað. Þegar spjaldtölvur lækkuðu í verði jókst eftirspurt magn þeirra samkvæmt lögmáli eftirspurnar og eftirspurn eftir fartölvum minnkaði. Sú breyting birtist sem hliðrun eftirspurnarferils fartölva til vinstri. Hærra verð staðkvæmdarvöru hefur öfug áhrif.

Stuðningsvörur eru vörur sem gjarnan eru notaðar saman vegna þess að notkun annarrar eykur notagildi hinnar. Dæmi eru morgunkorn og mjólk, stílabækur og pennar, golfboltar og golfkylfur, bensín og sportjeppar og hráefnin í samloku. Hækki verð golfkylfa minnkar eftirspurt magn þeirra samkvæmt lögmáli eftirspurnar og um leið minnkar eftirspurn eftir golfboltum. Hærra verð á skíðum hliðrar með sama hætti eftirspurnarferli skíðaferða til vinstri. Lægra verð stuðningsvöru hefur öfug áhrif.

Breyttar væntingar um framtíðarverð og aðra áhrifaþætti

Verð vöru hefur áhrif á eftirspurt magn, en væntingar um framtíðarverð, tekjur, smekk og fleiri þætti geta breytt eftirspurninni sjálfri. Berist fréttir af yfirvofandi fellibyl getur fólk til dæmis flykkst í verslanir eftir rafhlöðum og drykkjarvatni. Telji fólk líklegt að kaffiverð hækki síðar getur það birgt sig upp núna. Slíkar breytingar birtast sem hliðrun ferilsins. Hliðrun eftirspurnar verður þegar breyting á öðrum hagrænum þætti en verði vörunnar veldur því að annað magn er eftirspurt við hvert verð. Næsta reiknidæmi sýnir ferlið skref fyrir skref.

Samantekt á þáttum sem breyta eftirspurn

Þegar eftirspurnarferill hliðrast sker hann óbreyttan framboðsferil við nýtt jafnvægisverð og jafnvægismagn. Áður en þau áhrif eru greind þurfum við þó að skoða hvað hliðrar framboðsferlinum.

Hvernig framleiðslukostnaður hefur áhrif á framboð

Til að skilja hvað hliðrar framboði þarf að hafa í huga að fyrirtæki sækjast eftir hagnaði, sem er mismunur tekna og kostnaðar. Þau framleiða vörur og þjónustu með vinnuafli, hráefnum, vélum og öðrum aðföngum, sem einnig nefnast framleiðsluþættir. Lækki framleiðslukostnaður en söluverðið haldist óbreytt eykst hagnaður af hverri einingu. Fyrirtækið fær þá hvata til að framleiða meira og býður að jafnaði meira magn fram við hvert verð. Framboðsferillinn hliðrast því til hægri.

Tökum sem dæmi sendlaþjónustu sem flytur pakka innan borgar. Eldsneyti getur verið einn helsti kostnaðarliður hennar. Lækki eldsneytisverð getur fyrirtækið sinnt hverri sendingu með minni kostnaði. Lægri kostnaður eykur hagnað og gerir fyrirtækinu kleift að bjóða meiri þjónustu við hvert verð, til dæmis með því að stækka þjónustusvæðið. Framboð þjónustunnar eykst.

Hækki framleiðslukostnaður verður hagnaður fyrirtækisins aftur á móti minni við hvert söluverð. Fyrirtækið býður þá að jafnaði minna magn fram við hvert verð og framboðsferillinn hliðrast til vinstri.

Aðrir þættir sem hafa áhrif á framboð

Dæmið sýnir hvernig verð aðfanga breytir framleiðslukostnaði og þar með framboði. Veður og önnur náttúruskilyrði, ný framleiðslutækni og ákvarðanir stjórnvalda geta einnig breytt kostnaðinum.

Veður og loftslag hafa mikil áhrif á framleiðslukostnað landbúnaðarafurða. Árið 2014 varð til dæmis mesta þurrkatíð í 50 ár á Mansjúríusléttunni í norðausturhluta Kína, einu helsta ræktunarsvæði hveitis, maíss og sojabauna í landinu. Þurrkar draga úr uppskeru og þar með framboði: minna magn er boðið fram við hvert verð. Sérlega hagstætt veður hefur öfug áhrif og hliðrar framboðsferlinum til hægri.

Ný tækni sem lækkar framleiðslukostnað hliðrar framboðsferlinum einnig til hægri. Á sjöunda áratugnum hófst til dæmis umfangsmikið vísindastarf, nefnt græna byltingin, við að kynbæta fræ grunnnytjaplantna á borð við hveiti og hrísgrjón. Snemma á tíunda áratugnum voru slík fræ notuð á meira en tveimur þriðju hlutum þess lands sem fór undir hveiti- og hrísgrjónarækt í tekjulágum löndum og uppskera á hverja flatarmálseiningu hafði tvöfaldast. Þegar tækniframför lækkar kostnað getur fyrirtæki framleitt meira magn við hvert verð.

Stjórnvöld geta breytt framleiðslukostnaði og framboði með sköttum, reglum og niðurgreiðslum. Bandarísk stjórnvöld innheimta til dæmis um 8 milljarða Bandaríkjadala á ári af framleiðendum með skatti á áfenga drykki. Fyrirtæki líta á skattinn sem kostnað og hærri kostnaður dregur úr framboði. Reglur geta einnig aukið kostnað, til dæmis kröfur um hreinni framleiðslu eða öruggari vinnustaði. Slíkar kröfur geta skilað samfélagslegum ávinningi, en fyrirtækin þurfa engu að síður að bera kostnaðinn af því að uppfylla þær.

Niðurgreiðsla verkar öfugt við skatt. Hún felst í beinni greiðslu til fyrirtækis eða skattalækkun gegn tilteknum aðgerðum. Skattar og kostnaðarsamar reglur hækka framleiðslukostnað, draga úr framboðnu magni við hvert verð og hliðra framboðsferlinum til vinstri. Niðurgreiðslur lækka kostnað, auka framboðið magn við hvert verð og hliðra ferlinum til hægri. Næsta reiknidæmi sýnir slíka hliðrun skref fyrir skref.

Samantekt á þáttum sem breyta framboði

Verð aðfanga, náttúruhamfarir, ný tækni og ákvarðanir stjórnvalda geta öll breytt framleiðslukostnaði. Kostnaðarbreytingin ræður síðan því magni sem fyrirtæki vilja bjóða fram við hvert verð.

Eftirspurnar- og framboðsferlar eru teiknaðir á tvívítt myndrit með verð og magn á ásunum. Því gæti ókunnugur lesandi haldið að hagfræði fjallaði aðeins um eftirspurn, framboð, verð og magn. Eftirspurn og framboð eru þó regnhlífarhugtök yfir alla þá þætti sem móta kaup og sölu. Áhrif annarra þátta en eigin verðs vörunnar birtast sem hliðrun ferlanna. Þannig verður einfalda tvívíða líkanið öflugt tæki til að greina fjölbreyttar efnahagsaðstæður.