3.5 Eftirspurn, framboð og hagkvæmni
3.5 Eftirspurn, framboð og hagkvæmni
Námsmarkmið
- borið saman neytendaábata, framleiðendaábata og heildarábata samfélagsins
- útskýrt hvers vegna verðgólf og verðþök geta leitt til óhagkvæmni
- greint hvernig eftirspurn og framboð þjóna sem aðlögunarkerfi samfélagsins
Kunnuglegt myndrit um eftirspurn og framboð felur einnig í sér hugmyndina um hagræna hagkvæmni. Algeng skilgreining hagfræðinga er að niðurstaða sé hagkvæm þegar ekki er hægt að bæta stöðu eins aðila án þess að skerða hag annars. Sé niðurstaða óhagkvæm má hins vegar bæta stöðu að minnsta kosti eins aðila án þess að aðrir beri kostnað.
Í líkaninu um eftirspurn og framboð hefur hagkvæmni sömu grundvallarmerkingu: Hagkerfið fær eins mikinn ábata og unnt er af takmörkuðum auðlindum sínum og allur mögulegur ábati af viðskiptum hefur náðst. Með öðrum orðum er hagkvæmasta magn hverrar vöru og þjónustu framleitt og neytt.
Neytendaábati, framleiðendaábati og heildarábati samfélagsins
Skoðum markað fyrir spjaldtölvur á mynd 3.23. Jafnvægisverðið er 80 Bandaríkjadalir og jafnvægismagnið 28 milljónir tölva. Sá hluti eftirspurnarferilsins sem liggur ofan við jafnvægisverðið og vinstra megin við jafnvægispunktinn sýnir ábata neytenda. Þar sést að sumir kaupendur hefðu verið tilbúnir að greiða meira en 80 dali fyrir spjaldtölvu.
Punktur J sýnir til dæmis að neytendur hefðu viljað kaupa 20 milljónir spjaldtölva þótt verðið væri 90 dalir. Þeir sem mátu nytjar tölvunnar svo mikils að þeir voru tilbúnir að greiða 90 dali en keyptu hana á jafnvægisverðinu 80 dölum fengu ábata umfram það sem þeir greiddu. Eftirspurnarferillinn lýsir greiðsluvilja neytenda við mismunandi magn. Mismunurinn á því sem neytandi hefði verið tilbúinn að greiða og því sem hann greiðir í raun nefnist neytendaábati. Á myndritinu er neytendaábatinn svæðið F, ofan við markaðsverðið og neðan við eftirspurnarferilinn.
Framboðsferillinn sýnir það magn sem fyrirtæki eru tilbúin að bjóða fram við hvert verð. Punktur K á mynd 3.23 sýnir til dæmis að fyrirtæki hefðu viljað bjóða fram 14 milljónir spjaldtölva þótt verðið væri aðeins 45 dalir. Framleiðendur sem hefðu sætt sig við 45 dali en fengu jafnvægisverðið 80 dali hlutu því ábata umfram það sem þurfti til að fá þá til að selja. Þessi viðbótarábati af sölu vöru eða þjónustu nefnist framleiðendaábati og jafngildir mismuninum á verðinu sem framleiðandinn fékk og lægsta verðinu sem hann hefði sætt sig við. Á mynd 3.23 er framleiðendaábatinn svæðið G, milli markaðsverðsins og þess hluta framboðsferilsins sem liggur neðan við jafnvægispunktinn.
Samanlagður neytendaábati og framleiðendaábati nefnist heildarábati samfélagsins, einnig hagrænn heildarábati eða einfaldlega heildarábati. Á mynd 3.23 er hann svæðið F + G. Við jafnvægisverð og jafnvægismagn er heildarábatinn meiri en við nokkurt annað magn; það sýnir hagkvæmni markaðsjafnvægisins. Við þetta hagkvæma framleiðslumagn er hvorki hægt að auka neytendaábata án þess að minnka framleiðendaábata né auka framleiðendaábata án þess að minnka neytendaábata.
Óhagkvæmni verðgólfa og verðþaka
Verðgólf og verðþök koma í veg fyrir að markaður aðlagist jafnvægisverði og jafnvægismagni og leiða því til óhagkvæmrar niðurstöðu. Áhrifin eru þó fleiri: Auk óhagkvæmninnar færa verðgólf og verðþök hluta neytendaábatans til framleiðenda eða hluta framleiðendaábatans til neytenda.
Hugsum okkur að nokkur fyrirtæki þrói lofandi en dýrt nýtt lyf við bakverkjum. Fái markaðurinn að ráða verður jafnvægisverðið 600 Bandaríkjadalir á mánuði og 20.000 manns nota lyfið, eins og mynd 3.24 (a) sýnir. Upphaflegi neytendaábatinn er T + U og framleiðendaábatinn V + W + X. Stjórnvöld setja hins vegar verðþak við 400 dali til að gera lyfið viðráðanlegra. Við það verð framleiða fyrirtækin aðeins 15.000 skammta.
Af verðþakinu leiðir tvennt. Í fyrsta lagi verður niðurstaðan óhagkvæm og heildarábati samfélagsins minnkar. Sá heildarábati sem glatast þegar framleitt magn er óhagkvæmt nefnist allratap. Það jafngildir verðmætum sem fara forgörðum án þess að nokkur njóti þeirra. Á mynd 3.24 (a) er allratapið svæðið U + W. Þar sem allratap er til staðar mætti auka bæði neytendaábata og framleiðendaábata. Í þessu dæmi stafar tapið af því að verðstýringin kemur í veg fyrir viðskipti sem bæði kaupendur og seljendur hefðu viljað eiga.
Í öðru lagi flyst hluti framleiðendaábatans til neytenda vegna verðþaksins. Eftir að verðþakið er sett verður neytendaábatinn T + V en framleiðendaábatinn X. Svæði V færist þannig frá framleiðendum til neytenda. Ábati neytenda eykst þó minna en tap framleiðenda; mismunurinn er einmitt allratapið.
Mynd 3.24 (b) sýnir verðgólf á markaði nokkurra kvikmyndahúsa í sömu borg sem eiga í rekstrarerfiðleikum. Jafnvægisverð bíómiða er 8 Bandaríkjadalir og 1.800 manns sækja sýningar. Upphaflegi neytendaábatinn er G + H + J og framleiðendaábatinn I + K. Borgaryfirvöld óttast að kvikmyndahúsin hætti rekstri og afþreyingarkostum borgarbúa fækki og setja því verðgólf við 12 dali á miða. Eftirspurt magn lækkar þá í 1.400 miða. Nýi neytendaábatinn verður G en framleiðendaábatinn H + I. Verðgólfið flytur því svæði H frá neytendum til framleiðenda en veldur jafnframt allratapi sem nemur J + K.
Greiningin sýnir að verðþak, svo sem leiguþak, flytur hluta framleiðendaábatans til neytenda. Það skýrir hvers vegna neytendur styðja gjarnan slíkt úrræði. Verðgólf, svo sem tryggt lágmarksverð á afurðum bænda, flytur aftur á móti hluta neytendaábatans til framleiðenda og skýrir hvers vegna framleiðendur styðja það. Bæði verðgólf og verðþök hindra þó viðskipti sem kaupendur og seljendur hefðu viljað eiga og valda allratapi. Sé slíkum hindrunum rutt úr vegi geta verð og magn aðlagast jafnvægi og heildarábati hagkerfisins aukist.
Eftirspurn og framboð sem aðlögunarkerfi samfélagsins
Líkanið um eftirspurn og framboð leggur áherslu á að verð ákvarðist hvorki af eftirspurn einni né framboði einu heldur af samspili þeirra. Árið 1890 líkti hagfræðingurinn Alfred Marshall spurningunni um hvort framboð eða eftirspurn ákvarðaði verð við deilu um „hvort blaðið í skærunum, það efra eða neðra, klippi pappírsörkina“. Svarið er að bæði blöðin, eftirspurn og framboð, koma alltaf við sögu.
Í markaðshagkerfi breytast jafnvægisverð og jafnvægismagn oft án verulegrar stýringar eða yfirumsjónar stjórnvalda. Ef mikið frost skemmir kaffiuppskeru í Brasilíu hliðrast framboðsferill kaffis til vinstri og kaffiverð hækkar. Sumir halda áfram að drekka kaffi og greiða hærra verðið en aðrir velja te eða gosdrykki í staðinn. Engin opinber nefnd þarf að ákveða hvernig verðið skuli breytast, hvaða fyrirtæki megi vinna úr uppskerunni sem eftir er, hversu mikið kaffi stórmarkaðir í hverri borg fái til sölu eða hverjir megi að lokum drekka það. Markaðshagkerfi laga sig stöðugt að verðbreytingum með þessum hætti, oft svo hratt og hnökralaust að við tökum varla eftir því.
Hugleiddu árstíðabundin matvæli sem eru fáanleg og ódýr á ákveðnum tímum árs, til dæmis fersk ber að sumri, en dýrari utan árstíðar. Fólk breytir mataræði sínu og veitingastaðir matseðlum sínum eftir slíkum verðsveiflum án mikillar fyrirhafnar. Bæði í bandaríska hagkerfinu og heimshagkerfinu eru markaðir, það er samspil eftirspurnar og framboðs, helsta leið samfélagsins til að svara grundvallarspurningunum um hvað skuli framleiða, hvernig og fyrir hvern.