3.4 Verðþök og verðgólf

3.4 Verðþök og verðgólf

Fram að þessu hefur verið gengið út frá því að markaðir séu frjálsir, það er að þeir starfi án afskipta stjórnvalda. Hér skoðum við bæði fyrirséðar og ófyrirséðar afleiðingar þess að stjórnvöld grípi inn í markað til að hindra að verð vöru eða þjónustu hækki „of mikið“ eða lækki „of mikið“.

Hagfræðingar telja að fáein grundvallarlögmál skýri viðbrögð efnahagsaðila við ólíkum aðstæðum. Tvö þeirra hafa þegar verið kynnt: lögmál eftirspurnar og lögmál framboðs.

Stjórnvöld geta sett lög sem breyta niðurstöðum markaða en þau geta ekki ógilt þessi hagfræðilegu lögmál. Lögmálin birtast þess í stað stundum með óvæntum hætti og afleiðingarnar geta grafið undan markmiði stjórnvaldsaðgerðarinnar. Þetta er ein helsta niðurstaða kaflans.

Jafnvægisverð og jafnvægismagn geta orðið umdeild, einkum á mörkuðum fyrir nauðsynjavörur. Óánægja með verð getur leitt til þrýstings almennings á stjórnmálafólk, sem setur þá ef til vill lög til að hindra að tiltekið verð hækki „of mikið“ eða lækki „of mikið“.

Líkanið um eftirspurn og framboð sýnir hvernig fólk og fyrirtæki bregðast við þeim hvötum sem verðstýring skapar. Viðbrögðin hafa oft óæskilegar afleiðingar. Með öðrum stjórntækjum má gjarnan ná sömu markmiðum og um leið komast hjá að minnsta kosti hluta kostnaðarins og fórnarskiptanna sem verðstýringu fylgja.

Verðþök

Lög og reglur sem stjórnvöld setja til að stýra verði nefnast verðstýring. Hún er tvenns konar. Verðþak kemur í veg fyrir að verð hækki yfir tiltekið hámark, en verðgólf kemur í veg fyrir að það lækki niður fyrir tiltekið lágmark. Hér er líkaninu um eftirspurn og framboð fyrst beitt til að greina verðþök og síðan verðgólf.

Verðþak er lögbundið hámarksverð á vöru eða þjónustu. Stjórnvöld setja verðþök til að halda verði nauðsynjavöru eða -þjónustu viðráðanlegu. Þegar fellibylurinn Katrína gekk yfir árið 2005 fór verð á vatni í flöskum til dæmis yfir 1,32 Bandaríkjadali á lítra, sem samsvaraði 5 dölum á gallon. Margir kröfðust þá verðstýringar til að hindra slíka verðhækkun. Stjórnvöld settu ekki verðþak í því tilviki, en fjölmörg önnur dæmi eru um slík inngrip.

Á ýmsum mörkuðum fyrir vöru og þjónustu eru kaupendur mun fleiri en seljendur. Neytendur, sem jafnframt eru hugsanlegir kjósendur, sameinast stundum um pólitíska kröfu um að halda tilteknu verði niðri. Í borgum á borð við Albany hafa leigjendur þrýst á stjórnvöld að lögfesta leiguþak. Slíkt verðþak takmarkar yfirleitt árlega hækkun húsaleigu við ákveðið hámarkshlutfall. Þekkt dæmi um leiguþak er að finna í stórborgum á borð við New York, Washington D.C. og San Francisco.

Áhrif verðþaks felast ekki einfaldlega í ávinningi leigjenda á kostnað leigusala. Sumir leigjendur og húsnæðisleitendur missa aðgang að leiguhúsnæði þegar leigusalar breyta íbúðum í samvinnu- eða eignaríbúðir. Jafnvel þótt húsnæðið verði áfram á leigumarkaði verja leigusalar gjarnan minna fé til viðhalds og grunnþjónustu á borð við hita, kælingu, heitt vatn og lýsingu. Ekkert fæst ókeypis í hagfræði; öllu fylgir fórnarkostnaður. Leigjendur sem fá húsnæði á „lægra“ verði en markaðsverði fá því oft einnig lakara húsnæði.

Verðþök eru sett til að halda verði lágu fyrir þá sem þurfa á vörunni að halda. Þegar markaðsverð má ekki hækka að jafnvægisverði verður eftirspurt magn hins vegar meira en framboðið magn og skortur myndast. Þeir sem tekst að kaupa vöruna á lægra verðinu njóta góðs af verðþakinu. Seljendur bera aftur á móti kostnað, sem og þeir sem fá vöruna alls ekki. Gæðum vörunnar eða þjónustunnar er einnig hætt við að hraka.

Verðgólf

Verðgólf er lægsta verð sem löglegt er að greiða fyrir vöru eða þjónustu. Þekktasta dæmið er líklega lágmarkslaun, sem byggjast á þeirri afstöðu að fólk í fullu starfi eigi að hafa efni á grunnframfærslu. Árið 2022 voru alríkislágmarkslaun í Bandaríkjunum 7,25 Bandaríkjadalir á klukkustund, þótt sum ríki og sveitarfélög hefðu ákveðið hærra lágmark. Miðað við fullt starf jafngilti þetta 15.080 dala árstekjum fyrir einstakling, lítillega yfir alríkisfátæktarmörkunum, sem voru 11.880 dalir samkvæmt tölunum sem hér eru notaðar. Bandaríkjaþing hækkar alríkislágmarkslaunin öðru hvoru þegar framfærslukostnaður eykst. Í mars 2022 hafði þeim síðast verið breytt árið 2009, þegar þau hækkuðu úr 6,55 í 7,25 dali á klukkustund.

Stundum er talað um verðgólf sem „verðstuðning“, þar sem það styður við verð með því að hindra að það lækki niður fyrir tiltekið lágmark. Mörg ríki hafa lögfest slíkan stuðning við verð landbúnaðarafurða. Búvöruverð og þar með tekjur bænda geta sveiflast verulega. Þótt meðaltekjur þeirra séu viðunandi geta tekjurnar orðið mjög lágar einstök ár. Verðstuðningi er ætlað að draga úr þessum sveiflum.

Algengasta leiðin til að framfylgja verðstuðningi er að hið opinbera kaupi vöruna á markaði. Kaupin auka eftirspurn og halda verðinu hærra en ella. Samkvæmt endurbótum á sameiginlegri landbúnaðarstefnu sem tóku gildi árið 2019 átti Evrópusambandið (ESB) að verja um 58 milljörðum evra á ári til verðstuðnings við evrópska bændur. Það jafngilti 65,5 milljörðum Bandaríkjadala miðað við gengi í desember 2021 og um 36% af fjárlögum ESB.

Hagfræðingar áætla að hátekjulönd og -svæði heims, þar á meðal Bandaríkin, Evrópa og Japan, verji samtals um einum milljarði Bandaríkjadala á dag til stuðnings bændum. Ef stjórnvöld kaupa offramboðið, eða greiða öðrum fyrir að kaupa það, njóta bændur góðs af verðgólfinu en skattgreiðendur og neytendur matvæla bera kostnaðinn. Landbúnaðarhagfræðingar og stefnumótendur hafa lagt fram fjölmargar tillögur um að draga úr landbúnaðarstyrkjum. Pólitískur stuðningur við bændastyrki er þó enn mikill í mörgum löndum. Ástæðan kann að vera sú að almenningur líti á þá sem stuðning við hefðbundið líf í dreifbýli eða að landbúnaðarfyrirtæki hafi öfluga hagsmunagæslu.