22. kafli

Útgjöld fyrir hverja tegund fást með því að margfalda fasta magnið í körfunni með verði einingar á viðkomandi ári. Fyrir árið 2001 er útreikningurinn:

• 10 epli $\times \text{⁠}$ 0,50 dalir = 5,00 dalir.
• 12 bananar $\times \text{⁠}$ 0,20 dalir = 2,40 dalir.
• 2 vínberjaklasar $\times \text{⁠}$ 0,65 dalir = 1,30 dalir.
• 1 askja af hindberjum $\times \text{⁠}$ 2,00 dalir = 2,00 dalir.

Samanlagður kostnaður körfunnar árið 2001 er því 5,00 + 2,40 + 1,30 + 2,00 = 10,70 dalir. Með sömu aðferð fást 13,80 dalir árið 2002, 15,35 árið 2003 og 16,31 árið 2004.

Með 2003 sem grunnár er verðvísitalan 100 það ár. Fyrir hvert ár gildir: vísitala = kostnaður körfu það ár / 15,35 $\times$ 100. Námundað að einum aukastaf fæst:

Talan 69,7 merkir að sama fasta karfa kostaði 69,7% af grunnárskostnaðinum árið 2001. Vísitala undir eða yfir 100 segir því aðeins til um verð miðað við grunnárið; grunnárið er ekki staðhæfing um „eðlilegt“ verðlag.

Árlegur verðbólguhraði er prósentubreyting kostnaðar körfunnar frá fyrra ári. Til að forðast skekkju vegna námundunar er best að nota ónámunduðu kostnaðartöluna: (13,80 − 10,70) / 10,70 $\times$ 100 = 28,97% milli 2001 og 2002. Talan 0,2137 í enska svarlyklinum er reiknivilla; rétt tugabrot er um 0,2897.

Uppsöfnuð verðhækkun frá 2001 til 2004 er (16,31 − 10,70) / 10,70 $\times$ 100 = 52,43%. Hún er ekki jafngild einfaldri summu árshlutfallanna, 46,45%, vegna þess að hver hækkun reiknast af nýju verðstigi. Margföldun vaxtarþáttanna, 1,2897 $\times$ 1,1123 $\times$ 1,0625, gefur sama uppsafnaða þátt, um 1,5243.

Heildarkostnaður fæst með því að margfalda magn hvers liðar með verði hans á hvoru tímabili og leggja síðan saman.

Framfærslukostnaður hækkar því um (2.244 − 2.120) / 2.120 $\times$ 100 = 5,85%.

Gjafir leggja mest til breytingarinnar í krónum: kostnaður þeirra hækkar um 120, samanborið við 24 fyrir pítsur, 40 fyrir ferðir og 60 króna lækkun fyrir blússur. Sá liður sem breytir heildinni mest þarf ekki almennt að hafa hæstu prósentubreytinguna. Krónuframlagið ræðst bæði af prósentubreytingu verðs og upphaflegu vægi liðarins, það er magni hans og upphafsverði.

Ef markmið samnings er að verja almennan kaupmátt launa er vísitala neysluverðs eðlilegt upphafsviðmið, því hún mælir verðþróun neysluútgjalda heimila. Neysluvísitala sem endurspeglar viðkomandi starfsmannahóp gæti verið nákvæmari ef neyslumynstur hans er sannanlega annað, en hún þarf að vera gagnsæ, reglulega birt og nægilega traust.

Vísitala launakostnaðar mælir þróun kostnaðar atvinnurekanda við vinnuafl en ekki verð neyslukörfu starfsmanns. Hún hentar því frekar ef samningurinn á að fylgja þróun launakostnaðar eða samanburði á vinnumarkaði. Val viðmiðs ræðst af markmiði, þekju, töf, endurskoðunum og því hvort full eða takmörkuð verðtrygging er æskileg; engin ein vísitala er sjálfkrafa best við allar aðstæður.

Vísitala framleiðsluverðs getur orðið fyrir hliðstæðum vandamálum og föst neyslukarfa. Framleiðendur breyta aðföngum og vörusamsetningu þegar hlutfallsverð breytast, nýjar vörur koma fram og gæði breytast. Niðurstöður ráðast því af uppfærslu væga, úrtaki og gæðaleiðréttingu. Þekjan er einnig önnur: framleiðsluverð nær yfir verð á framleiðslustigi og getur tekið til millivara, en ekki sömu neysluþjónustu og vísitala neysluverðs.

Verðvísitala landsframleiðslu notar breytilega samsetningu innlendrar lokaframleiðslu og forðast því ákveðna staðkvæmdarbjögun fastrar körfu. Það þýðir ekki að hún sé skekkjulaus. Breytt framleiðslusamsetning getur ruglast saman við verðbreytingar, gæði og nýjar vörur þarf enn að meta og innflutt neysluvara er utan þekjunnar. Hún mælir verð innlendrar lokaframleiðslu, ekki framfærslukostnað tiltekins heimilis.

Í verðlagsreiknivél Hagstofu Íslands þarf að skrá fjárhæð, upphafsár og -mánuð og lokaár og -mánuð.

• Fjárhæð: 100.000 krónur.
• Upphafstímabil: janúar 2000.
• Lokatímabil: júní 2026.

Reiknivélin sýndi 353.389 krónur, sem samsvarar 253,4% hækkun verðlags milli tímabilanna. Niðurstaðan byggist á birtri vísitölu framfærslukostnaðar og vísitölu neysluverðs. Hún lýsir breytingu á almennu neysluverði, ekki endilega kostnaði minnar eigin körfu; heimili verja ólíkum hlutum í húsnæði, mat, samgöngur og aðra liði, og verð þeirra þróast ekki öll eins.

Óvænt verðbólga sem er 5 prósentustigum meiri en gert var ráð fyrir lækkar raunvirði greiðslna af óverðtryggðu skuldabréfi með föstum nafnvöxtum. Skuldarinn greiðir umsamdar krónutölur með minni kaupmátt en búist var við, en raunvirði kröfu lánveitandans lækkar. Þetta er tilfærsla milli aðila miðað við væntingar, ekki sjálfkrafa hreinn samfélagslegur ávinningur.

Til að meta heildaráhrif á fjárhag stjórnvaldsins þarf meðal annars að þekkja gjalddaga og lengd skuldarinnar, hvort tekjur og útgjöld fylgja verðlagi, skattþrep og innheimtutöf, verðtryggðar skuldir og eignir, launa- og framkvæmdasamninga, endurfjármögnunarþörf og áhrif verðbólgu á markaðsvexti og hagvöxt. Hærri nafnskatttekjur einar sanna því ekki að raunstaða ríkissjóðs batni.

Vextir láns með breytilegum vöxtum ráðast af samningsformúlu, yfirleitt markaðsvaxtavísitölu auk fasts álags. Nýir vextir taka gildi á tilteknum endurskoðunardegi og geta verið bundnir lágmarki, hámarki eða takmörkun á breytingu. Verðbólga bætist því ekki sjálfkrafa punkt fyrir punkt við vextina.

Verðbólga getur haft óbein áhrif ef hún breytir væntingum, ávöxtunarkröfu eða peningastefnu og þar með viðmiðunarvextinum. Áhrifin ráðast af því hvaða vísitala er notuð, hvenær hún endurstillist og hvernig markaðir og seðlabanki bregðast við. Fastvaxtalán heldur hins vegar umsömdum nafnvöxtum, þótt óvænt verðbólga breyti raunvöxtum þess.

Ef verðbólga verður óvænt 3 prósentustigum minni en gert var ráð fyrir haldast nafnvextir fastvaxtaláns óbreyttir, en raunvextir og raunbyrði greiðslnanna verða um 3 prósentustigum meiri en lántakandinn vænti, að öðru óbreyttu. Lánveitandinn fær samsvarandi meiri kaupmátt til baka en gert var ráð fyrir.

Um lán með breytilegum vöxtum er ekki hægt að fullyrða að vextir lækki um 3 prósentustig. Þeir geta lækkað, staðið í stað eða jafnvel hækkað eftir þróun markaðsvaxtavísitölunnar, endurskoðunardegi, föstu álagi og vaxtaþökum. Minni verðbólga getur leitt til lægri stýrivaxta og viðmiðunarvaxta, en sú miðlun er hvorki tafarlaus né vélræn.