30. kafli

Bandaríska alríkið fjármagnar mismuninn með lántöku. Það aflar lánsfjár með útgáfu ríkisvíxla, ríkisbréfa og ríkisskuldabréfa með mismunandi lánstíma.

Afganginn má nota til að greiða niður opinberar skuldir og draga þannig úr lántökuþörf. Einnig er unnt að skila fé til skattgreiðenda, til dæmis með endurgreiðslu eða skattalækkun.

Já. Skuldahlutfallið er skuldir í teljara og verg landsframleiðsla (VLF) í nefnara. Sé hallinn lítill en nafnvirði VLF vex hraðar en skuldirnar getur hlutfall skulda af VLF lækkað þótt skuldir aukist. Þannig þróaðist hlutfallið í Bandaríkjunum lengst af frá lokum síðari heimsstyrjaldar til um 1980. Hið gagnstæða er einnig mögulegt: lítill fjárlagaafgangur lækkar skuldir, en ef VLF dregst hlutfallslega meira saman í samdrætti getur hlutfall skulda af VLF engu að síður hækkað.

Skatturinn er stighækkandi með tilliti til fjárhæðar gjafarinnar. Jaðarskatthlutfallið hækkar úr 10% í 20% á þann hluta gjafar sem er umfram 100.000 Bandaríkjadali, svo meðalhlutfall skattsins hækkar eftir því sem gjöfin verður stærri.

Hlutafélagið greiðir tekjuskatt lögaðila af skattskyldum hagnaði. Eigandinn greiðir tekjuskatt einstaklinga af launum sínum og af annarri skattskyldri úthlutun, eftir því sem við á. Félagið og eigandinn bera jafnframt viðeigandi launatengd gjöld vegna launanna, svo sem gjöld til almannatrygginga og sjúkratrygginga í bandaríska kerfinu.

Hreinar rekstrartekjur renna þá beint til eigandans og eru taldar fram til tekjuskatts einstaklinga. Sjálfstætt starfandi einstaklingur greiðir auk þess almennt sjálfstætt starfandi tryggingagjald í stað launatengdu gjaldanna sem launamaður og vinnuveitandi greiða hvor fyrir sig.

Miðað við forsenduna í spurningunni er gjaldið stiglækkandi þegar það er mælt sem hlutfall af öllum launatekjum. Gjaldið er 6,2% undir tekjuþakinu en ekkert er greitt af launatekjum umfram 113.000 Bandaríkjadali. Meðalskatthlutfallið lækkar því þegar launatekjur fara yfir þakið.

Það eru vaxtagjöld af opinberum skuldum. Þegar skuldir vaxa hækka vaxtagreiðslur að öðru óbreyttu og geta þannig aukið hallann enn frekar, jafnvel þótt öðrum útgjöldum sé haldið föstum.

1. Rangt sem almenn fullyrðing. Útgjöld hafa aukist mikið í Bandaríkjadölum á nafnvirði, en sem hlutfall af VLF hefur aukningin verið mun hóflegri.
2. Rangt. Í alþjóðlegum samanburði er hlutur hins opinbera í bandaríska hagkerfinu ekki tiltölulega stór.
3. Rangt. Tekjuskattur einstaklinga er stærsti einstaki tekjustofn alríkisins, en ekki endilega meira en helmingur allra tekna þess.
4. Rangt. Fylki og sveitarfélög verja saman mun meira fé til menntamála en alríkið.
5. Rangt. Útgjöld fylkja og sveitarfélaga hafa aukist umtalsvert; sem hlutfall af VLF er aukningin í dæmi bókarinnar um helmingur.
6. Rangt. Fullyrðingin stenst hvorki þegar útgjöld eru borin saman sem hlutfall af VLF né þegar þau eru mæld á föstu verðlagi yfir allt samanburðartímabilið.
7. Rangt. Hlutfall VLF sem alríkið innheimtir í sköttum hefur sveiflast, en ekki hækkað verulega og stöðugt til langs tíma.
8. Rangt. Erlend aðstoð er aðeins lítill hluti útgjalda alríkisins, um 1% samkvæmt viðmiði bókarinnar.
9. Rétt. Halli alríkissjóðs hefur oft verið mikill undanfarna tvo áratugi, meðal annars vegna varnarmála, lögbundinna bóta og umfangsmikilla viðbragða við fjármálakreppunni 2008 og heimsfaraldrinum.
10. Rétt. Uppsafnaðar skuldir alríkisins sem hlutfall af VLF eru nálægt sögulegu hámarki, einkum vegna viðvarandi halla og stórra viðbragða ríkisfjármála við efnahagsáföllum.

Markmiðið er að draga úr umframeftirspurn og hættu á ofþenslu. Aðhaldssamari ríkisfjármálastefna temprar þannig verðbólguþrýsting þegar framleiðsla og eftirspurn vaxa hraðar en framleiðslugeta hagkerfisins.

Markmiðið er að auka heildareftirspurn þegar hún er of lítil. Þensluhvetjandi ríkisfjármálastefna styður þá við framleiðslu og atvinnu og dregur úr samdrætti.

Raunveruleg fjárlagaafkoma verður lakari en hagsveifluleiðrétt afkoma: afgangur verður minni eða halli meiri. Í samdrætti lækka skatttekjur sjálfkrafa og sum útgjöld, einkum atvinnuleysis- og tekjutengdar bætur, hækka.

Helsti kosturinn er hraðinn og sjálfvirknin. Sveiflujafnararnir bregðast við breyttum tekjum og atvinnu án þess að samþykkja þurfi ný lög í hvert sinn, en undirbúningur og framkvæmd óreglubundinna aðgerða getur tekið langan tíma.

Þegar framleiðsla er undir mögulegri VLF lækka tekjur og skattstofnar, svo skattgreiðslur dragast sjálfkrafa saman. Jafnframt fjölgar þeim sem eiga rétt á atvinnuleysisbótum, tekjutengdri aðstoð og öðrum bótum, þannig að útgjöld hækka. Lægri skattar og meiri tilfærslur styðja við ráðstöfunartekjur og heildareftirspurn. Þegar framleiðsla er yfir mögulegri VLF gerist hið gagnstæða: tekjur og skattgreiðslur aukast, færri eiga rétt á bótum og útgjöld til þeirra lækka. Þá dregur kerfið sjálfkrafa úr eftirspurn og verðbólguþrýstingi.

Aðgerðin kæmi þá of seint. Viðbótareftirspurn eftir að hagkerfið hefur náð mögulegri VLF myndi einkum auka verðbólguþrýsting og gæti ýtt framleiðslu tímabundið yfir sjálfbært stig, í stað þess að milda samdráttinn sem aðgerðin átti að mæta.

Aðgerðin kæmi þá einnig of seint og myndi dýpka samdráttinn. Skattahækkanir eða útgjaldalækkun myndu draga enn frekar úr heildareftirspurn, framleiðslu og atvinnu þegar hagkerfið þyrfti fremur á stuðningi að halda.

Töf ríkisfjármálastefnu er að jafnaði lengri. Breytingar á sköttum og útgjöldum þurfa oft pólitíska samninga, lagasetningu og síðan framkvæmd sem getur tekið marga mánuði. Seðlabanki getur aftur á móti breytt stjórntækjum peningastefnunnar tiltölulega hratt. Áhrif beggja stefnutækja á raunhagkerfið koma þó fram með töf, svo samanburðurinn fer einnig eftir því hvort átt er við ákvörðunartöf eða áhrifatöf.

Skattalækkunin mætti ekki auka hallann. Bandaríkjaþing þyrfti því samtímis að hækka aðra skatta eða skera niður útgjöld. Slíkar mótvægisaðgerðir myndu minnka eða jafnvel eyða þensluáhrifum skattalækkunarinnar og gætu því unnið gegn markmiðinu um að milda samdrátt.

Ákvæðið myndi veikja sjálfvirka sveiflujöfnun verulega. Í samdrætti lækka skatttekjur og bótagreiðslur hækka sjálfkrafa, en hallalaus fjárlög krefðust þá samsvarandi skattahækkana eða niðurskurðar annars staðar. Þær aðgerðir drægju úr eftirspurn og gengju gegn sjálfvirku stuðningsáhrifunum. Samsvarandi vandamál kæmi upp í uppsveiflu, þegar sjálfvirkur afgangur þyrfti að vega upp með skattalækkun eða auknum útgjöldum.