32. kafli

Margföldun íbúafjölda í milljónum með vergri landsframleiðslu (VLF) á mann gefur heildar-VLF í milljónum Bandaríkjadala. Töflurnar sýna útreiknuð gildi.

Fyrri taflan er í lækkandi röð eftir heildar-VLF. Eftir VLF á mann er röðin Evrópa og Mið-Asía, Afríka sunnan Sahara, Austur-Asía, Mið-Austurlönd og Norður-Afríka, Suður-Asía og Rómanska Ameríka. Röðin breytist vegna ólíks mannfjölda. Söguleg nafnvirðisgögn leiðrétta hvorki fyrir verðlagi né tekjudreifingu og nægja því ekki til að meta núverandi lífskjör.

Svæðismeðaltal getur falið mikinn mun milli landa og innan þeirra. Heildartala vegur fjölmenn lönd þyngra, meðaltal á mann sýnir ekki tekjudreifingu og nafnvirði í sameiginlegum gjaldmiðli tekur ekki fullt tillit til ólíks verðlags. Aldur gagnanna, ólík atvinnuþátttaka, óformleg framleiðsla og mismunandi gæði þjóðhagsreikninga geta einnig skekkt samanburð. Áður en ályktun er dregin um lífskjör ætti að skoða kaupmáttarjafnaða VLF eða neyslu á mann, miðgildi tekna, fátækt, ójöfnuð, heilsu, menntun, húsnæðiskostnað og aðgang að grunnþjónustu, helst fyrir sama ár og með óvissumörkum.

Taflan sýnir þrjú dæmi og sama greiningarramma. Markmiðin skarast, en staðbundnar hömlur, stjórnsýslugeta og ytri áhætta ráða hvaða tæki eru raunhæf. Tekjuflokkur einn gefur því ekki sjálfvirka stefnuuppskrift.

Ísland og Lúxemborg eru bæði hátekjuhagkerfi en hömlur þeirra eru ólíkar. Á Íslandi mætti bæta orku- og flutningsinnviði vegna smæðar, dreifðrar byggðar og ytri sveiflna. Árangur sæist í afhendingaröryggi, kostnaði og fjárfestingu. Í Lúxemborg mætti auka húsnæðisframboð og samgöngur vegna þrýstings frá fjármálaþjónustu og vinnuafli yfir landamæri. Leiga, ferðatími og aðgengi eftir tekjum sýndu áhrifin.

Sjálfvirkir sveiflujafnarar styðja eftirspurn án nýrrar ákvörðunar. Sérstakar aðgerðir geta verið tímabundin útgjöld, tilfærslur, skattalækkanir, vaxtalækkun eða lausafjárstuðningur. Vinnumarkaðsúrræði geta stutt ráðningar, endurmenntun og pörun. Umfangið ræðst af framleiðsluslaka, verðbólgu, skuldum, gengi og miðlun um banka. Við mikla verðbólgu eða veika miðlun ætti stuðningur að vera markviss og tímabundinn.

Jafnvægisatvinnuleysi hækkar þegar leit og pörun eru hæg, færni og störf passa illa eða búseta hamlar hreyfanleika. Stofnanir, hvatar, lýðfræði, fólksflutningar og tækni skipta einnig máli. Upplýsingamiðlun, menntun, vinnumiðlun, húsnæði og samgöngur geta lækkað það. Samanburður milli landa er vandasamur því óformlegt starf og sjálfsþurftarbúskapur eru skráð á ólíkan hátt. Mismunandi atvinnuþátttaka getur auk þess breytt mældu atvinnuleysi án samsvarandi breytingar á nýtingu vinnuafls.

Vísitölubinding hækkar nafnlaun samkvæmt verðvísitölu og ver þannig kaupmátt að hluta eða öllu leyti. Óformlegt starfsfólk, atvinnulausir og fólk utan bundinna samninga fær ekki endilega sömu vernd, og neyslusamsetning getur verið önnur en vísitalan. Afturvirk og útbreidd binding getur viðhaldið verðbólgutregðu. Eftir framboðsáfall getur full binding því aukið þrýsting á verð eða atvinnu, en óbundin laun færa stærri raunlaunalækkun á launafólk.

Aukin ríkisútgjöld hliðra heildareftirspurn til hægri. Þegar framleiðsla er langt undir framleiðslugetu og skammtímaframboð er tiltölulega flatt verður framleiðslu- og atvinnuaukningin yfirleitt meiri en verðhækkunin. Nálægt fullri afkastagetu er framboðið brattara, svo stærri hluti áhrifanna kemur fram í verðlagi og minna í raunframleiðslu. Innflutningur dregur úr innlendum margföldunaráhrifum. Skattfjármögnun eða hærri vextir geta rutt út einkaeftirspurn, en vel valdir innviðir geta aukið framboðsgetu síðar. Seðlabanki getur jafnframt hert peningastefnu ef útgjöldin auka verðbólguþrýsting. Niðurstaðan er því háð slaka, samsetningu, fjármögnun, væntingum og viðbrögðum peningastefnu.

Aðhaldssamari peningastefna hækkar yfirleitt markaðsvexti og herðir lánskjör. Neysla og fjárfesting veikjast, heildareftirspurn hliðrast til vinstri og verðbólguþrýstingur minnkar. Algeng niðurstaða er hjöðnun verðbólgu, það er lægri hækkunarhraði verðlags, en ekki endilega lækkun verðlagsins sjálfs. Verðhjöðnun krefst þess að verðlag lækki. Ef verðbólgan stafar aðallega af neikvæðu framboðsáfalli er framleiðsla þegar lítil og kostnaður mikill. Frekari samdráttur eftirspurnar getur þá valdið meiri framleiðslu- og atvinnumissi fyrir hverja lækkun verðbólgu, þótt hann geti komið í veg fyrir að tímabundið áfall festist í væntingum.

Viðskiptajöfnuður er hluti viðskiptareiknings greiðslujafnaðar, en bein fjárfesting, verðbréf, lán og breytingar á gjaldeyrisforða færast á fjármálareikning. Viðskiptahalli þarf, að teknu tilliti til fjármagnsreiknings og skekkju, að eiga sér bókhaldslega mótfærslu í hreinu fjármagnsinnstreymi eða minni forða. Mótstaðan getur verið bein fjárfesting í framleiðslueignum, kaup erlendra aðila á verðbréfum, bankalán eða sala seðlabanka á gjaldeyrisforða. Jafngildið er bókhald, ekki sjálfbærnipróf. Sjálfbærni ræðst meðal annars af framleiðni fjárfestingarinnar, skuldastigi, gjaldmiðli, lánstíma, vöxtum, arðgreiðslum, lausafjáráhættu, trúverðugleika og getu framtíðarútflutnings til að standa undir greiðslum.

Fjármagnsútstreymi eykur framboð innlends gjaldmiðils og veikir hann við fljótandi gengi. Innflutningsverð hækkar, en viðskiptajöfnuður batnar aðeins ef magn út- og innflutnings bregst nægilega við; J-kúrfa getur tafið batann. Við fast gengi þarf seðlabanki að selja forða, hækka vexti eða takmarka viðskipti. Erlendar skuldir hækka í innlendum gjaldmiðli við gengisfall og geta valdið greiðsluerfiðleikum. Inngrip geta mildað óskipulegan markað en forði og efnahagur seðlabanka setja þeim mörk.